ناصر ارباب/صبا، ماه محرم همواره یکی از مهم‌ترین موضوعات ادبیات نمایشی ایران بوده است؛ موضوعی که نمایشنامه‌نویسان در دوره‌های مختلف کوشیده‌اند از منظرهای گوناگون به آن نزدیک شوند. برخی آثار به روایت مستقیم واقعه عاشورا پرداخته‌اند، برخی سراغ شخصیت‌های کمتر شناخته‌شده رفته‌اند و برخی دیگر تلاش کرده‌اند با نگاهی تازه، مفاهیم و پیامدهای این رخداد تاریخی را در قالب درام بازآفرینی کنند. در میان آثار منتشرشده در این حوزه، نشر نیستان مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های عاشورایی را در کارنامه خود دارد که هر یک با رویکردی متفاوت به زندگی و سیره امام حسین (ع) و رخدادهای مرتبط با نهضت کربلا پرداخته‌اند. «کرشمه خسروانی» اثر سیدمهدی شجاعی، «غزل کفر» نوشته امیر دژاکام، «حیرت‌بازار» از عبدالرضا فریدزاده و «می‌خواستم ببوسم‌ات باران گرفت» نوشته میلاد اکبرنژاد، چهار نمونه از این آثار هستند که از منظرهای مختلف به روایت شخصیت‌ها، وقایع و مفاهیم مرتبط با عاشورا پرداخته‌اند. به مناسبت آغاز ماه محرم، نگاهی کوتاه به این چهار نمایشنامه و ویژگی‌های آنها انداخته‌ایم.

«کرشمه خسروانی»؛ روایتی دراماتیک از یک کرامت حسینی

نمایشنامه «کرشمه خسروانی یا مخالف بیداد به طرز همایون» اثر سیدمهدی شجاعی را می‌توان از شاخص‌ترین آثار نمایشی با محوریت امام حسین (ع) دانست. این اثر بر پایه یکی از کرامات سیدالشهدا (ع) شکل گرفته و از کاخ معاویه و یزید آغاز می‌شود و تا خانه حضرت زینب (س) و بیابان‌هایی که جلوه‌ای از مردانگی و آزادگی امام حسین (ع) را به تصویر می‌کشند، امتداد می‌یابد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این نمایشنامه، نگاه متفاوت نویسنده به شخصیت‌ها و وقایع تاریخی است. شجاعی با ظرافت، چهره سیاسی و حیله‌گر معاویه را ترسیم می‌کند و بدون افتادن در دام شعارزدگی، درامی پرکشش می‌آفریند. دیالوگ‌های اثر نیز در عین فخامت، روان و قابل فهم‌اند و به باور بسیاری از مخاطبان از نقاط قوت متن به شمار می‌روند. وجه تمایز دیگر کتاب، ساختار نام‌گذاری فصل‌ها و پرده‌ها بر اساس دستگاه‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی است؛ رویکردی خلاقانه که میان موسیقی، ادبیات و نمایش پیوندی معنادار برقرار کرده است.

«غزل کفر»؛ عاشورا از دریچه روایت‌های نو

کتاب «غزل کفر» نوشته امیر دژاکام مجموعه‌ای شامل پنج نمایشنامه با عناوین «ساقی»، «یک دامان ماه و ستاره»، «غزل کفر»، «منطق‌الطیر سلیمانی» و «دزد آب» است. دژاکام در این مجموعه تلاش کرده با بهره‌گیری از فرم‌ها و زبان‌های متفاوت نمایشی، مفاهیم عاشورایی را بازخوانی کند. نمایشنامه «ساقی» با تعدد شخصیت‌ها و دیالوگ‌های پرقدرتش شناخته می‌شود و «یک دامان ماه و ستاره» روایتی از مواجهه خاندان امام حسین (ع) با حکومت یزید پس از عاشوراست. در این میان، نمایشنامه «غزل کفر» با حضور راویانی فرازمینی چون «صبا» و «مخمور» تجربه‌ای متفاوت ارائه می‌دهد؛ روایتی که می‌کوشد مخاطب را به تأمل درباره ریشه‌ها و علل وقوع فاجعه عاشورا وادارد. دژاکام در این مجموعه از زبان امروز برای بازخوانی مفاهیم تاریخی بهره گرفته و تلاش کرده تصویری تازه از فرهنگ عاشورا در قالب ادبیات نمایشی ارائه دهد.

«حیرت‌بازار»؛ نذری هفت‌ساله برای سیدالشهدا (ع)

«حیرت‌بازار» اثر زنده‌یاد عبدالرضا فریدزاده، مجموعه‌ای متشکل از پنج نمایشنامه کوتاه با موضوع امام حسین (ع) و فرهنگ عاشوراست. اهمیت این کتاب تنها به محتوای آن محدود نمی‌شود؛ بلکه داستان شکل‌گیری اثر نیز بخشی از هویت آن است. فریدزاده در مقدمه کتاب توضیح می‌دهد که نگارش این آثار نتیجه نذری هفت‌ساله بوده است؛ نذری که بر اساس آن متعهد شده بود هر سال یک نمایشنامه با موضوع سیدالشهدا (ع) بنویسد. نمایشنامه «حیرت‌بازار» نیز در واپسین روزهای منتهی به محرم سال ۱۳۸۷ نوشته شد و بعدها علاوه بر اجرای صحنه‌ای، نسخه رادیویی آن نیز تولید شد. این مجموعه را می‌توان حاصل پیوند تجربه نمایشنامه‌نویسی با ارادت شخصی نویسنده به فرهنگ عاشورا دانست؛ آثاری که هر یک از زاویه‌ای به مفاهیم ایثار، ایمان و حقیقت‌جویی می‌پردازند.

«می‌خواستم ببوسم‌ات باران گرفت»؛ روایت طوعه، زن تنهای کوفه

نمایشنامه «می‌خواستم ببوسم‌ات باران گرفت» نوشته میلاد اکبرنژاد به یکی از کمتر روایت‌شده‌ترین شخصیت‌های نهضت عاشورا می‌پردازد؛ زنی به نام طوعه که در روزهای غربت مسلم بن عقیل، در میان سکوت و بی‌وفایی کوفیان، خانه خود را پناهگاه فرستاده امام حسین (ع) کرد. داستان از بازداشت طوعه و گفت‌وگوی او با عبیدالله بن زیاد آغاز می‌شود و سپس به وقایع قیام مسلم در کوفه می‌رسد. نویسنده برخلاف بسیاری از آثار تاریخی، از زبانی امروزی و محاوره‌ای بهره گرفته تا ارتباط مخاطب امروز با شخصیت‌ها و رخدادها آسان‌تر شود. اکبرنژاد همچنین کوشیده با واکاوی روان‌شناسانه شخصیت‌ها، فراتر از بازگویی یک واقعه تاریخی حرکت کند و مخاطب را با پرسش‌هایی درباره وفاداری، مسئولیت و انتخاب‌های سرنوشت‌ساز انسانی روبه‌رو سازد.

نمایشنامه‌های عاشورایی در سال‌های اخیر تنها به بازگویی رویدادهای تاریخی اکتفا نکرده‌اند، بلکه تلاش کرده‌اند با نگاهی تازه به شخصیت‌ها، کرامات، زنان تأثیرگذار و حتی ریشه‌های فکری واقعه کربلا بپردازند.  آثاری که می‌توانند در روزهای محرم، مخاطبان علاقه‌مند به ادبیات نمایشی را با ابعاد کمتر دیده‌شده فرهنگ حسینی آشنا کنند.