به گزارش صبا، هر سال با فرارسیدن ماه محرم از شهرهای بزرگ تا روستاهای کوچک ایران، بیرق‌های عزا بر سردر خانه‌ها، مغازه‌ها و… نصب می‌شود و مردم خود را برای برگزاری آیین‌های عزاداری سید و سالار شهیدان امام حسین(ع) آماده می‌کنند. در این میان هر منطقه رسم و آیین خاص خود را دارند که نسل به نسل منتقل شده و بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم را شکل داده است.

در تهران نیز با آغاز ماه محرم، مساجد، حسینیه‌ها و تکایا میزبان عزاداران می‌شوند و مراسم مختلفی از جمله تعزیه در آنها برگزار می‌شود. تعزیه به عنوان یکی از کهن‌ترین نمایش‌های آیینی ایران همچنان جایگاه ویژه‌ای در میان عزاداران دارد و هر سال هزاران نفر برای تماشای آن راهی تکایا و میدانگاه‌های قدیمی می‌شوند.

در میان تکایای قدیمی پایتخت، تکیه بزرگ بازار تجریش جایگاه متفاوتی دارد. بنایی که در قلب بازار سنتی تجریش و در جوار آستان مقدس امامزاده صالح(ع) قرار گرفته و بیش از دو قرن است که میزبان عزاداران حسینی است. بازار تجریش در روزهای عادی سال مملو از صدای خریداران، عطر میوه‌های تازه و جنب‌وجوش کسبه است و با آغاز محرم حجره‌ها یکی پس از دیگری بسته می‌شوند، پارچه‌های مشکی بر دیوارها می‌نشیند، کتیبه‌های قدیمی از انبارها بیرون می‌آید و فضای بازار برای برگزاری مراسم عزاداری آماده می‌شود.

تکیه تجریش که با نام‌های «تکیه بزرگ» و «تکیه بالا» نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۱۷۶ هجری شمسی (حدود ۲۳۰ سال) توسط اهالی روستای قدیمی تجریش برای برگزاری مراسم عزاداری محرم بنا شد. این تکیه بخشی از بازار تجریش است و دارای وقف‌نامه‌ای است که بر اساس آن، برگزاری مراسم عزاداری در ایام محرم در این مکان الزامی شده است. این بنای تاریخی که از یادگارهای ارزشمند دوره قاجار به شمار می‌رود، در دو طبقه ساخته شده است. طبقه دوم با ۲۲ پنجره مشرف به صحن مرکزی، محل حضور بانوان در مراسم عزاداری است. در طبقه نخست نیز میدانگاه مرکزی و سکوی مستطیل‌شکلی قرار دارد که از گذشته محل اجرای تعزیه و شبیه‌خوانی بوده است.

شیوه برگزاری تعزیه در تکیه تجریش با بسیاری از تکایا تفاوت دارد. مردان در اطراف سکوی مرکزی می‌نشینند و بانوان از پنجره‌های طبقه دوم مراسم را تماشا می‌کنند. در ضلع غربی تکیه نیز شاه‌نشینی قرار دارد که نسبت به سایر حجره‌ها ارتفاع بیشتری دارد و از گذشته جایگاه ویژه‌ای در برگزاری مراسم داشته است.

تکیه بزرگ تجریش در جریان سیل مهیب سال ۱۳۶۶ آسیب‌های فراوانی دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد. با این حال، مشارکت مردم محله، شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی باعث شد این بنای تاریخی بار دیگر بازسازی شود و حیات خود را ادامه دهد. سرانجام نیز در سال ۱۳۸۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

در کنار تکیه بالا، تکیه پایین تجریش نیز قرار دارد که در مجاورت مسجد اعظم و در انتهای خیابان محمودی واقع شده است. این تکیه نیز از موقوفات دوره قاجار به شمار می‌رود. حجره‌های پیرامون آن در طول سال در اختیار کسبه قرار دارد اما طبق وقف‌نامه، در ایام محرم باید در اختیار عزاداران قرار گیرد. تفاوت تکیه پایین با تکیه بزرگ در این است که مراسم آن عمدتاً در روزهای تاسوعا و عاشورا برگزار می‌شود.

تعزیه‌ای که نسل به نسل در تکیه تجریش ادامه یافته است

حسن اسماعیل‌نژاد، معین‌البکای تعزیه تکیه تجریش، از خانواده‌ای می‌آید که سال‌هاست نامشان با تعزیه این تکیه گره خورده است. او می‌گوید این مسئولیت نسل به نسل در خانواده‌شان منتقل شده و پیش از او پدرش مدیریت تعزیه تکیه را بر عهده داشته است. خانواده اسماعیل‌نژاد نزدیک به ۲۰ سال است که مسئولیت اجرای تعزیه در تکیه تجریش را بر دوش دارند.

او تکیه تجریش را یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های تعزیه‌خوانی کشور می‌داند و می‌گوید: «معماری این بنا ارتباط مستقیمی با اجرای تعزیه دارد و بخش شاه‌نشین تکیه از گذشته جایگاهی ویژه داشته و در سال‌های دور محل حضور شخصیت‌های برجسته و حامیان تعزیه بوده است.»

معین‌البکای تکیه تجریش درباره ویژگی‌های معماری این مجموعه می‌افزاید: «ساختار تکیه به گونه‌ای طراحی شده که حتی بدون استفاده از تجهیزات صوتی، صدا به‌خوبی در تمام فضا پخش می‌شود. همین ویژگی باعث شده این مکان از گذشته تاکنون یکی از بهترین فضاها برای اجرای تعزیه باشد.»

اسماعیل‌نژاد همچنین به نقش کسبه بازار تجریش در برگزاری مراسم اشاره می‌کند و می‌گوید: «کسبه بازار هر سال چند روز پیش از آغاز محرم حجره‌های خود را تخلیه می‌کنند. این همکاری کاملاً خودجوش است. آنها در سیاه‌پوش کردن تکیه، نصب پرچم‌ها، کتیبه‌ها و آثار قدیمی مشارکت دارند و همین همراهی باعث شده سنت‌های عزاداری در این مکان همچنان زنده بماند.»

او درباره جایگاه تعزیه در میان مردم نیز اظهار می‌کند: «تعزیه یک هنر کاملاً مردمی است؛ هنری که موسیقی، نمایش، ادبیات و فن بیان را در کنار هم قرار داده است. با وجود همه تغییرات فرهنگی و اجتماعی، هنوز هم وقتی نام تعزیه به میان می‌آید، مردم از اقشار مختلف برای تماشای آن حضور پیدا می‌کنند؛ از هنرمندان و بازیگران گرفته تا خانواده‌ها، جوانان و کودکان.»

به گفته او، اجرای تعزیه از دشوارترین گونه‌های نمایش آیینی است و تعزیه‌خوانان ساعت‌ها با لباس‌ها و ادوات سنگین روی صحنه حاضر می‌شوند و اشعار طولانی را از حفظ اجرا می‌کنند.

اسماعیل‌نژاد در پایان با تشریح برنامه امسال تعزیه‌های تکیه تجریش می‌گوید: «مراسم تعزیه‌خوانی دهه اول محرم هر روز از ساعت ۱۰ صبح آغاز می‌شود و تا ساعت ۱۲ ادامه دارد. بر اساس برنامه‌ریزی انجام شده، تعزیه امام رضا(ع)، مسلم بن عقیل، طفلان مسلم، حضرت علی‌اکبر(ع)، حضرت قاسم(ع)، حضرت عباس(ع) و در نهایت تعزیه امام حسین(ع) برای عزاداران اجرا خواهد شد.»

نشر اول: ایران تئاتر