مهدیه مالکی/ صبا: با مجید رضائیان، استاد ارتباطات و پژوهشگر ژورنالیسم به بهانه روز خبرنگار درباره فعالیت خبرنگاران و چالش‌های پیش روی آنها گفت‌و‌گو کردیم.

خبرنگاران در ایران برای بیان مسائل حساس و انتقادی تا چه اندازه آزادی عمل دارند؟
ما در کشور موانعی داریم که نشان‌دهنده چالش آزادی بیان است به عبارت دیگر قوانین ما درحمایت از آزادی بیان نیست و به جای هموارکردن فضا برای خبرنگار فعالیت او را محدود و مسدود می‌کند. گرچه در مواردی که مسیر برای روزنامه‌نگار و رسانه باز است با برداشت سلیقه‌ای مواجه هستیم به عبارت دیگر در مواردی قانون حمایتی است ولی در عمل دچار برداشت‌ها و اختلافات سلیقه‌ای هستیم که برای خبرنگار ایجاد مشکل می‌کند و روزنامه‌نگار برای مقابله با این چالش باید از نظر حرفه‌ای به مهارت شش‌گانه روزنامه‌نگاری مسلط باشد تا حرف اصلی را بدون آنکه دچار مشکل شود بیان کند. برای دستیابی به این مهم باید کیفیت آموزش روزنامه‌نگاری حرفه‌ای افزایش یابد چون همیشه همه راه‌ها هموار نیست. روزنامه‌نگار باید بتواند راهی که هموار نیست را طی کند؛ روزنامه‌نگار باید توانایی نگارش گزارش، یادداشت، نقد، خبر و … را داشته باشد که علاوه بر بیان مسائل، مشکلی ایجاد نکند.

رسانه‌‌ها در ایران تا چه اندازه استقلال حرفه‌ای دارند؟
رسانه زمانی می‌تواند استقلال داشته باشند که دولتی نباشند البته همه رسانه‌ها خط‌‌ مشی مشخصی دارند و از سوی اسپانسری حمایت می‌شوند ولی آنچه استقلال حرفه‌ای را در چهارچوب خط‌ مشی یک رسانه تضمین می‌کند، کار، مهارت و توانایی حرفه‌ای است که موجب می‌شود هر رسانه‌ای مخاطب را ببیند و صرفا تابع سیاست و اسپانسر رسانه‌اش نباشد.
در روزنامه‌نگاری مثلثی با سه ضلع ارزش رویداد، نیاز مخاطب و سیاست رسانه مواجه هستیم که در ایران خیلی به دو ضلع ارزش رویداد و نیاز مخاطب توجه نمی‌شود؛ البته رسانه‌های بخش خصوصی بیشتر به این دو ضلع می‌بپردازند که به همین دلیل با چالش مواجه می‌شوند ولی در رسانه‌های دولتی حتی گاهی واقعیت نیز وارونه جلوه داده می‌شود و مخاطب نیز برایشان اهمیت ندارد ولی برای رسانه بخش‌خصوصی مخاطب مهم است چون در غیر این صورت حمایت اسپانسر خود را از دست می‌دهد.

برخی معتقدند امروزه با رسانه‌ها با نگاه امنیتی برخورد می‌شود. تبعات منفی چنین نگاهی چیست؟
این نگاه امنیتی به رسانه از قبل از انقلاب تاکنون وجود داشته و چنین نگاهی موجب بسته شدن فضای رسانه‌ شده و مرجعیت رسانه را از بین می‌برد؛ اتفاقا به همین دلیل رسانه‌های داخلی مرجعیت خود را از دست داده‌ و موجب شده مخاطب اعتماد خود را به رسانه‌های داخلی از دست بدهد و به سراغ رسانه‌های خارجی برود، این باید درسی باشد برای افرادی که با رسانه برخورد امنیتی می‌کنند. هرچقدر احترام و آزادی بیان در رسانه بیشتر شود، مرجعیت رسانه‌ای در کشور افزایش می‌یابد ولی نتیجه نگاه امنیتی از بین بردن مرجعیت رسانه‌ها است.

مهمترین چالشی که امروزه رسانه و خبرنگاران با آن مواجه هستند چیست؟
رسانه‌ها و خبرنگاران ما علاوه برچالش‌های حقوقی و سیاسی با چالش عدم مصونیت نیز مواجه‌‌اند یعنی خبرنگار گرچه دربرابر خبری که منتشر می‌کند مسئولیت دارد ولی مصونیت حقوقی ندارد در حالی که در تمام دنیا سه قشر از مصونیت حقوقی برخودارند، دیپلمات‌ها، قضات و خبرنگاران. ولی وقتی حرف از مصونیت خبرنگاران می‌شود فشار عده‌ای بالا می‌رود درحالی که همان اندازه که خبرنگار در برابر آنچه منتشر می‌کند مسئولیت دارد باید به همان اندازه نیز از مصونیت بهره‌مند باشد ولی در ایران چنین مصونیتی برای خبرنگار وجود ندارد، از مدیرمسئول و دبیرخبر رد شده و خبرنگار را دستگیر می‌کنند ضمن اینکه رای باید با حضور انجمن صنفی روزنامه‌نگاران صادر شود ولی اینجا در انتخاب هیئت منصفه نیز دخالت می‌شود.
چالش بعدی رسانه اقتصاد است یعنی خبرنگاران در کشور دچار مشکلات متعدد اقتصادی هستند از طرف دیگر با مشکلات صنفی حرفه‌ای نیز مواجه اند که شامل حمایت بیمه و … است و فقط از یک حمایت حداقلی برخوردارند.

آیا خبرنگاران توانسته اند خود را با تحولات رسانه‌ای دیجیتال تطبیق دهند؟
تحولات رسانه‌ای دیجیتال یک عبارت کلی است و به صورت دقیق تر ما وارد عصر جهان رباتیک شده‌ایم که روزنامه‌نگاری رباتیک در حال شکل گیری است از طرف دیگر با وجه دیگری از روزنامه‌نگاری داده محور روبه رو هستیم به همین علت امروزه تنها راه بقاء روزنامه‌نگاری در جدال خرد و تکنولوژی، روزنامه‌نگاری تحلیلی است، این وجهه از روزنامه نگاری، ژانری است که از وب یک شروع شده و تا به امروز ادامه دارد بنابراین تکیه به روزنامه نگاری تحلیلی تنها راه بقاء روزنامه نگاری است.

توصیه شما به خبرنگاران چیست؟

من توصیه می‌کنم روزنامه‌نگاری تحلیلی را رها نکنند، این مهم‌ترین بخش روزنامه‌نگاری است چون ما باید خواسته و ناخواسته خود را با تمام نوآوری‌های تکنولوژِیک دنیا منطبق کنیم، اکنون در فضایی که وب و هوش مصنوعی شکل گرفته باید به یاد داشته باشیم که نیاز بشر به اتکای به خرد به عنوان یک منبع مورد اعتماد برای یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای روز به روز افزایش می‌یابد و در نهایت به زودی انسان رسانه بزرگتر از خود رسانه خواهد شد چون اصل رسانه به عنوان مدیا و واسطه در عصر وب دچار چالش خواهد شد و آنچه باقی می‌ماند ژانر روزنامه‌نگاری تحلیلی است که شخص و رسانه فقط با اتکا به این اصل می‌تواند محتوایی معتبر و قابل اتکا و اعتماد برای مخاطب تولید کند.