به گزارش خبرنگار صبا،پژمان دادخواه، عضو هیأت علمی دانشگاه و پژوهشگر سینما، در یادداشتی به مناسبت روز فرش ایرانی، با نگاهی فرهنگی و نشانه‌شناسانه به جایگاه فرش در سینمای ایران پرداخته و تأکید کرده است که فرش، فراتر از یک دست‌بافته یا عنصر تزئینی، متنی زنده از حافظه تاریخی، هویت ملی و زیست ایرانی است که در آثاری چون «فرش باد» به نمادی برای گفت‌وگوی فرهنگی، تداوم سنت و بازنمایی تمدن ایرانی بدل می‌شود.

بازخوانی فرش ایرانی در آینه‌ سینما به مثابه‌ حافظه‌ زیسته‌ یک تمدن

فرش ایرانی در ساحت هستی ­شناختی فرهنگ سرزمین ایران، صرفاً یک هنر صناعی یا دست‌بافته­ا‌ی زینتی نیست؛ بلکه همچون متنی گشوده و چندلایه است که در تار و پود آن، حافظه‌ی جمعی و تاریخی، هندسه زیست ایرانی، روحیات زیست‌بوم این سرزمین و لایه­های پنهان خرد ایرانی و نظم ذهنی یک ملت تنیده شده است. فرش به مثابه‌ی یکی از دال­های مرکزی در منظومه‌ی فرهنگی ایران، به مدلول­های متکثری همچون امنیت، اصالت، سنت، ساحت­های تمدنی، رنج صبورانه و تداوم تاریخی ارجاع می‌دهد؛ از این­رو، می‌توان آن­را همچون متنی در خور تاویل نگریست و در لایه‌های معنایی‌اش به نشانه‌هایی ژرف از زیست ایرانی دست یافت.

هنگامی که فرش به ساحت سینما گام می‌نهد و از دریچه‌ی نگاه کارگردان بازنمایی می‌شود، از یک اثر هنری ایستا فراتر رفته و به نشانه‌ای فرهنگی بدل می‌گردد که لایه‌های عمیقی از معنا را با خود حمل می‌کند. سینمای ایران، به مثابه آینه‌ تمام‌نمای زیست ایرانی، همواره به شکل­های گوناگون در پیوندی ساختاری و معنادار با این ابژه‌ی نمادین بوده است. در این ساحت، فرش صرفاً عنصری تزئینی در طراحی صحنه نیست، بلکه کنشگری است که بار سنگینی از دلالت­های معنایی را بر دوش می‌کشد. از همین­رو، سینمای ایران فرش را به شیوه‌هایی گوناگون در کانون توجه قرار داده­است: گاه آن­را به عنوان یک عنصر دکوراتیو زیبا به تصویر کشیده، گاه آن­را به نمادی از آبرو، خانه، سنت، اتحاد، همدلی و صمیمیت بدل ساخته و گاه نیز مستقیماً فرش را به موضوع و مضمون محوری روایت خود مبدل کرده­است. از منظر نشانه‌شناسی فرهنگی، فرش ایرانی منظومه­ای از نشانه‌هاست که فراتر از ساحت زیبا‌شناسی بصری، به حافظه‌ی جمعی و هویت تاریخی ایرانیان پیوند می­خورد. نقش‌مایه‌ها، رنگ‌ها، هندسه، نظم و تکرار در ساختار فرش، هر یک واجد دلالت­هایی فرهنگی‌اند؛ ترنج، لچک، اسلیمی، نقوش حیوانی و گیاهی و حتی نسبت میان فضای پر و خالی، همگی بر جهانی از معنا دلالت دارند و به نوعی جهان‌بینی اشاره می‌کنند که بازتاب خرد ایرانی و حامل مفاهیم ژرف تمدنی است.

در ساحت کلان‌تر فرهنگ ایرانی، فرش نشانه‌ی خانه است؛ نه به معنای اخص معماری و سرپناه، بلکه در مقام تجلی‌گاه امنیت، آرامش، کرامت و پیوند خانوادگی. از این منظر، حضور فرش در قاب سینما، بیش از آنکه تمهیدی زیباشناختی باشد، دالی بر یک وضعیت فرهنگی است. در بسیاری از روایت‌های سینمایی، خانه‌ای که با فرش آراسته است، خانه‌ای است که پیوند خود را با سنت، اصالت، صمیمیت، تداوم زیست­ جمعی و حافظه‌ی ایرانی حفظ کرده است. در مقابل، غیاب، حذف، فرسودگی و یا حتی فروش فرش، می‌تواند استعاره‌ای از بحران‌های خانوادگی، فقدان امنیت و آرامش، تنگناهای اقتصادی، گسست فرهنگی یا زوال منزلت و کرامت انسانی باشد.

در سینمای ایران، افزون بر آثاری که فرش در آن‌ها موضوع اصلی یا یکی از ارکان کانونی روایت است، فیلم‌هایی نیز ساخته شده‌اند که فرش را از سطح یک عنصر دکوراتیو فراتر برده و آن­را به نشانه‌ای فرهنگی، هویتی و روایی بدل ساخته­اند. ترنج، گبه، فرش باد و فرش ایرانی (مجموعه‌ای از پانزده فیلم کوتاه از پانزده فیلم‌ساز) از جمله شاخص­ترین آثاری هستند که فرش ایرانی در آن‌ها جایگاهی محوری و بنیادین دارد.

در میان این آثار، فرش باد به نویسندگی محمد سلیمانی و کارگردانی کمال تبریزی جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا کارگردان، فرش را بی­واسطه و مستقیماً به کانون روایت می‌آورد و از آن مساله‌ای کلان و فراگیر در ساحت فرهنگی، هنری و بینافرهنگی می‌سازد. این فیلم نه صرفاً روایتی حاشیه‌ای درباره‌ی فرش، بلکه همچون رساله‌ای تصویری در باب فرش، تمدن و سنت است. فرش باد داستان طراح فرش ژاپنی‌ای را روایت می‌کند که سفارش فرشی منحصربه‌فرد را به بافنده‌ای در اصفهان می‌سپارد؛ اما مرگ ناگهانی او پیش از تکمیل اثر، مسیر روایت را دگرگون می‌کند. در ادامه، خانواده‌ی او برای به‌ فرجام‌ رساندن این میراث به ایران سفر می‌کنند و در این مدت، مهمان خانواده‌ای اصفهانی می‌شوند. این ایده‌ی روایی از منظر نشانه‌شناسی فرهنگی، واجد اهمیتی بنیادین است؛ چراکه فرش در این ساحت، از یک اثر بومی به یک متن جهانی ارتقا می‌یابد. به تعبیر دیگر، فرش که ریشه‌ای ژرف در سنت ایرانی دارد، به واسطه‌ی ضرورت زیباشناختی و پیوندهای عاطفی، به مداری بین‌المللی و گفت‌وگومحور گام می‌نهد. فیلم با بهره‌گیری از این تمهید، نشان می‌دهد که فرش ایرانی می‌تواند هم‌زمان، هم حامل اصالت هویت ملی باشد و هم زبانی رسا برای دیالوگ میان‌فرهنگی با جهان.

در این فیلم، فرش را می­توان به مثابه‌ی یک میانجی بینافرهنگی انگاشت؛ زیرا کمال تبریزی با تلاقی نگاه زیباشناسانه‌ ژاپنی و سنت فرش‌بافی اصفهان، فرش را از ساحت محلی به ساحت جهانی و بین­الملل ارتقا می‌دهد. فرش در اینجا نه کالایی لوکس برای تماشا، که زبانی برای گفت‌وگو میان دو تمدن است. فیلم به روشنی نشان می‌دهد که فرش چگونه می‌تواند میان دو حوزه فرهنگی ایران و ژاپن، پل بزند. این پل‌بودگی از منظر نشانه‌شناسی بسیار حائز اهمیت است، چراکه فرش در اینجا از سطح ملی فراتر می‌رود و به‌ واسطه‌ استناد عمیق به سنت ایرانی، امکان ارتباطی جهانی می‌یابد. در واقع، فرش در این روایت به زبان بصری و عاطفی خودبسنده‌ای بدل می‌شود که فراتر از دلالت‌های زبانی، در قلمرو جهانی ادراک می‌شود.

همچنین فرش را می­توان به مثابه‌ استعاره‌ زمانی نیز بازخوانی کرد؛ زیرا بافت فرش در این فیلم، نه صرفاً یک فعالیت فیزیکی، بلکه فرآیندی دیرپا و زمان‌مند است که در آن، تاریخ، سنت و دانش هزارساله‌ بافنده‌ ایرانی در تار و پود اثر تنیده می‌شود. کمال تبریزی با مکث بر لحظه‌های گره‌زنی و دقت در جزئیات بافت، نوعی اخلاق خاص را ستایش می‌کند؛ اخلاقی که در آن، صبوری نه کنشی منفعلانه و بی‌ثمر، بلکه فعلی آگاهانه، خلاق و حکمت‌مدار برای آفرینش اثری ماندگار و جاودانه است. از این منظر، فرش صرفاً محصول نهایی کار نیست، بلکه تجسم عینی یک کنش صبورانه است؛ کنشی که فیلم نیز با تأکید بر مراحل تدریجی آن، از چله‌کشی و انتخاب رنگ گرفته تا گره‌زنی و اصلاح مداوم، بر فرآیند تکیه می‌کند. بنابراین، فرش در این فیلم صورت مادی و مجسم صبر است؛ صبری که یکی از بنیادهای فرهنگی و زیبا‌شناختی هنر ایرانی را آشکار می‌سازد و آن­را فراتر از مرتبه‌ مهارت دستی، تا ساحت یک منش فرهنگی خاص ارتقا می‌دهد.

فرش در فیلم فرش باد، نه در مقام یک ابژه مادی، بلکه به مثابه‌ی متنی زنده و حافظه‌ تاریخی فشرده عمل می­کند که در تار و پودش، روایت زیسته‌ انسان ایرانی نهفته است. در این نگاه، هر گره در بافت فرش، فراتر از یک پیوند ساختاری، تجسم لحظه‌ای از تجربه زیسته است که در مقام آرشیوی مادی و معنوی پدیدار می‌گردد؛ آرشیوی که به‌جای بهره‌گیری از واژگان، با زبان نقش و رنگ، از حکمت و خرد نهفته در پس طرح‌ها سخن می‌گوید و تاریخ را در قالب یک استعاره‌ بصری، بازخوانی می‌کند.

در نهایت، باید اذعان کرد که سینمای ایران با بازنمایی فرش در ساحت تصویر، نه تنها به غنای زیبا‌شناختی، که به عمق معنایی چشم‌گیری دست یافته است. فرش در سینمای ایران، فراتر از یک ابژه‌ی تزئینی، سپهر نشانه‌ای متراکمی است که هویت ملی بر آن استوار شده؛ هویتی که همچون تار و پود فرش، رنگین و سرشار از روایت‌های ناگفته است. فرش باد به ما یادآور می‌شود که فرش، تاریخ زیسته‌ای است که در گره‌های پیاپی به نظم درآمده است. از این رو، کمال تبریزی با روایت این فرآیند، فرش را از ساحت صرف ماده خارج کرده و آن­را به سندی زنده از فرهنگ، حافظه و تداوم زیست ایرانی بدل می‌سازد.