مهدیه مالکی/صبا؛ علیرضا خانی، نویسنده و کارگردان فیلم «ترمینال» که در پنجاه‌ویکمین جشنواره بین‌المللی فیلم اودنسه دانمارک موسوم به «OFF» به نمایش درخواهد آمد در گفت‌و‌گو با صبا، با تشریح موضوع محوری این اثر گفت: من زاده استان سیستان و بلوچستان هستم و فیلم به مسئله ساکنان مناطق محروم این استان می‌پردازد؛ افرادی که با وجود تولد در خاک ایران، همچنان فاقد شناسنامه هستند، این افراد به دلیل نداشتن هویت قانونی از ابتدایی‌ترین حقوق اجتماعی مانند داشتن کارت بانکی، خدمات درمانی و تحصیل محروم هستند و این بحران با افزایش سن آن‌ها ابعاد بزرگ‌تری پیدا می‌کند، تا جایی که در کشور خودشان با آن‌ها مانند اتباع بیگانه برخورد می‌شود.

مرز باریک سیاه‌نمایی و واقع‌گرایی

خانی در ادامه درباره برخی برداشت‌ها از چنین آثار اجتماعی گفت: گاهی مطرح می‌شود فیلمساز یا نویسنده به سمت سیاه‌نمایی رفته، اما من در این اثر از همان مرحله نگارش فیلمنامه تلاش کردم مرز میان بازنمایی واقعیت و اغراق‌گویی حفظ شود و در پرداخت این موضوع، تعمدی برای رفتن به سمت سیاه‌نمایی وجود نداشته و آنچه در فیلم دیده می‌شود، تلاشی برای ارائه تصویری واقع‌گرایانه از مسئله‌ای اجتماعی است.

او با تأکید بر اینکه درباره این موضوع در سال‌های گذشته اقدام‌ها و تلاش‌هایی نیز صورت گرفته است، خاطرنشان کرد: فیلم «ترمینال» قصد نداشته این کوشش‌ها را نادیده بگیرد، بلکه صرفاً کوشیده بخشی از واقعیت موجود را بازتاب دهد.

تأثیر طرح موضوعات اجتماعی در سینما

وی درباره تأثیر طرح چنین موضوعاتی بر حل مشکلات این افراد نیز بیان کرد: فیلمساز در جایگاه سیاست‌گذار یا تصمیم‌گیر نیست که راه‌حل اجرایی ارائه دهد، اما می‌تواند صدای یک واقعیت را به گوش دیگران برساند و شاید همین دیده‌شدن و شنیده‌شدن بتواند زمینه‌ساز تصمیم‌گیری‌های بهتر و حل بخشی از مشکلات باشد؛ به‌ویژه درباره مردمی که سال‌هاست با مسائل هویتی و اجتماعی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که حتی در ساده‌ترین امور روزمره نیز این افراد با مشکل مواجه‌اند و برای نمونه، چون شناسنامه و مدارک هویتی ندارند، گاهی حتی امکان تهیه بلیت رفت‌وآمد برایشان وجود ندارد؛ مسئله‌ای که شاید برای بسیاری از مردم ناشناخته باشد.

حس و حال پذیرش در جشنواره

کارگردان «ترمینال» همچنین درباره احساس خود پس از پذیرفته‌شدن فیلم در جشنواره اودنسه اظهار کرد: این اتفاق برای من بسیار شگفت‌انگیز بود چون وقتی نخستین حضور بین‌المللی یک فیلم در جشنواره‌ای رقم می‌خورد که هم مورد تأیید آکادمی اسکار و هم مورد توجه محافل معتبر سینمایی است، طبیعی است که برای فیلمساز تجربه‌ای ویژه و غرورآفرین باشد، به‌ویژه زمانی که با عنوان نماینده‌ای از کشورش در آن رویداد حضور پیدا می‌کند.

پیش‌بینی پذیرش؛ امیدواری نه انتظار

خانی در ادامه با اشاره به پیش‌بینی‌اش نسبت به پذیرش فیلم گفت: هر فیلمسازی طبعاً به اثر خود امید دارد، اما من انتظار نداشتم نخستین حضور «ترمینال» در چنین جشنواره‌ای رقم بخورد و تصور اولیه‌ام این بوده که فیلم ابتدا در چند جشنواره دیگر نمایش داده شود و سپس به رویدادهایی در این سطح برسد، به‌خصوص اینکه جشنواره اودنسه معمولاً به‌سختی از ایران فیلم می‌پذیرد و در سال‌های اخیر نیز حضور فیلمسازان ایرانی در آن محدود بوده است.

اهمیت حضور در جشنواره اودنسه

خانی، با اشاره به اینکه حضور در این رویداد بین‌المللی در آینده فیلم و عرضه آن در فستیوال‌های دیگر تاثیر ویژه‌ای دارد درباره مقایسه این اثر با تجربه قبلی خود یعنی فیلم «آبی نفتی» خاطرنشان کرد: «ترمینال» برخلاف اثر پیشین که فضایی کاملاً تجربی داشت، هم در مرحله تولید و هم در پخش نگاهی حرفه‌ای را دنبال کرده و نخستین حضور بین‌المللی آن در یک جشنواره مورد تأیید اسکار، دیدگاه پخش فیلم را در بلندمدت بسیار حائز اهمیت کرده است.

وی در ادامه با اشاره به چالش‌های تولید در سینمای مستقل ایران، تصریح کرد: هزینه‌های بالا و فضای دشوار تولید، روند ساخت این اثر را با سختی‌های بسیاری همراه کرده بود و به همین جهت، مسیر پخش و نمایش بین‌المللی آن از حساسیت بالایی برخوردار است.

اولویت داستان بر جشنواره

خانی در خصوص اولویت‌های خود در زمان نگارش فیلمنامه و کارگردانی بیان کرد: اگرچه حضور در جشنواره‌های معتبر همواره مدنظر بوده، اما اولویت اصلی او پرداختن به داستانی بوده است که تا امروز کمتر به آن توجه شده و در سطوح ملی و جهانی در مورد آن صحبت جدی صورت نگرفته است.

نقش پخش‌کننده در انتخاب جشنواره

وی درباره روند ارسال فیلم به این جشنواره نیز توضیح داد: پخش کننده با هماهنگی من و  تهیه کننده مهدیه کاظمی با هماهنگی یکدیگر جشنواره‌های مدنظر را انتخاب کرده بودند و در نهایت ارسال «ترمینال» به جشنواره دانمارک با پیشنهاد پخش‌کننده، خانم رسام، صورت گرفت.

چالش هزینه‌های ورودی جشنواره‌های اسکارکوالیفای

خانی با اشاره به دشواری‌های حضور در جشنواره‌های اسکارکوالیفای نیز تصریح کرد: یکی از مسائل مهم فیلمسازان ایرانی، هزینه‌های بالای ورودی این جشنواره‌هاست چون ارسال فیلم به جشنواره‌های واجد شرایط اسکار، مستلزم پرداخت هزینه‌های دلاری و یورویی است و با توجه به افزایش شدید نرخ ارز، این موضوع فشار زیادی بر فیلمساز و تهیه‌کننده وارد می‌کند.

شانس اسکار؛ امید با نگاه به گذشته

او درباره شانس فیلم برای ادامه مسیر و رسیدن به اسکار نیز گفت: هنوز برای چنین برآوردی زود است و در حال حاضر، مهم‌ترین مرحله موفقیت در جشنواره دانمارک و ورود از آن مسیر به رقابت‌های بعدی است.

خانی افزود: سیاست‌ها و رویکردهای جشنواره‌های خارجی هر سال تغییر می‌کند و به همین دلیل نمی‌توان با قطعیت درباره آینده صحبت کرد، اما این احتمال را برای فیلم متصور است البته پیش از این نیز فیلم «بچه‌خور» ساخته محمد کارت در جشنواره اودنسه موفق بوده و از همان مسیر به اسکار معرفی شده است؛ موضوعی که می‌تواند برای سینمای ایران امیدوارکننده باشد و نشان دهد که نگاه جشنواره‌های بین‌المللی به فیلم کوتاه ایران همچنان جدی و همراه با اهمیت است.

سینمای کوتاه؛ پیشتاز سینمای بلند

کارگردان «ترمینال» با اشاره به نقش سینمای کوتاه ایران در معرفی چهره‌ای تازه از سینمای کشور در جشنواره‌های معتبر بین‌المللی تأکید کرد: حضور فیلم‌های ایرانی در رویدادهایی که مورد تأیید آکادمی اسکار، بفتا و اسکار اروپا هستند، به دیده‌شدن بیشتر سینمای ایران در سطح جهان کمک می‌کند که این روند هم در سینمای کوتاه و هم در سینمای بلند جریان دارد چون هرچه فیلم‌های بیشتری از ایران در این فستیوال‌ها حضور پیدا کنند، نگاه داوران و برگزارکنندگان خارجی نیز نسبت به سینمای ایران تغییر خواهد کرد.

خانی با اشاره به جایگاه فیلم کوتاه در سینمای ایران تأکید کرد: سینمای کوتاه ایران امروز در عرصه جشنواره‌های بین‌المللی از سینمای بلند جلوتر است و بسیاری از فیلمسازانی که در سال‌های اخیر به سینمای بلند معرفی شده‌اند، از بستر فیلم کوتاه وارد این حوزه شده‌اند و همین مسئله نشان می‌دهد سینمای کوتاه می‌تواند در آینده بر کیفیت و روند سینمای بلند ایران نیز اثرگذار باشد.

انتخاب بازیگران و چالش لهجه

نویسنده فیلم کوتاه «ترمینال» درباره انتخاب بازیگران توضیح داد: معمولاً هنگام نگارش فیلمنامه، از همان ابتدا به بازیگران اثر نیز فکر می‌کنم و چون هم‌زمان با نگارش این فیلمنامه، سریال «تاسیان» در حال پخش بود، همان زمان بنفشه ریاضی را در آن مجموعه دیده و از پیش می‌شناختم و چون نقش اصلی فیلم برایم بسیار اهمیت داشت پس از گفت‌وگو با بنفشه ریاضی، فیلمنامه را در مرحله نخست در اختیار او قرار دادم ضمن اینکه این نقش از نظر اجرایی نیز چالش‌برانگیز بوده، زیرا شخصیت اصلی باید با لهجه و گویش بلوچی صحبت می‌کرد و بنفشه ریاضی نیز با استقبال از این نقش، در فیلم حضور پیدا کرد.

خانی همچنین درباره عدم استفاده از بازیگران بلوچ در فیلم توضیح داد: «ترمینال» در ترمینال جنوب تهران فیلمبرداری شده و به همین دلیل، استفاده از بازیگرانی از بلوچستان می‌توانست به باورپذیری لهجه و گویش کمک بیشتری کند، اما با توجه به هزینه‌های تولید، ترجیح داده شده از یک مدیر لهجه بومی در کنار گروه استفاده شود تا بازیگران بتوانند لحن و گویش مورد نظر را به‌درستی اجرا کنند.

وی با تأکید بر اینکه خود نیز زاده همان منطقه است، گفت: در این بخش وسواس زیادی به خرج دادم تا لهجه و گویش فیلم به درستی و بدون آسیب به هویت زبانی شخصیت‌ها اجرا شود.

چالش نگارش؛ یک سال تلاش برای تبدیل واقعیت به سینما

کارگردان «ترمینال» در ادامه بیان کرد: نگارش فیلمنامه برای من دشوارتر از مرحله کارگردانی بود؛ چراکه وقتی قرار است درباره موضوعی کاملاً واقعی فیلم ساخته شود، نخستین چالش این است که آن موضوع به زبان سینما ترجمه شود و از قالب گزارش یا مستند خارج شود و همین موضوع باعث شد مرحله نگارش حدود یک سال به طول بینجامد و در این مدت، بارها با نمونه‌های واقعی مواجه شدم؛ از جمله افرادی که در بلوچستان زندگی می‌کنند و به دلیل نداشتن شناسنامه در ترمینال‌ها برای رفت‌وآمد با مشکل مواجه می‌شوند و همین مواجهه‌های واقعی سبب شد تا وقت بیشتری برای فیلمنامه بگذارم و در نهایت به نسخه نهایی برسم.

همکاری بازیگران؛ بار سنگین اما همراه

او درباره اینکه ساخت فیلم کوتاه در سال‌های اخیر به‌شدت پرهزینه شده و بخش مهمی از این هزینه‌ها به حضور بازیگران و عوامل حرفه‌ای بازمی‌گردد، تأکید کرد: در تجربه ساخت «ترمینال» با مشکل خاصی از این نظر مواجه نشدم، زیرا بازیگران فیلم کوتاه معمولاً درک عمیقی از شرایط تولید دارند و با همکاری و همراهی زیادی وارد پروژه می‌شوند، بسیاری از بازیگران سینمای بلند نیز بدون چشمداشت مالی در پروژه‌های کوتاه حضور پیدا می‌کنند و همین موضوع بخشی از دشواری‌های تولید را کاهش می‌دهد.

جمع‌بندی؛ چشمانداز آرزومندانه

خانی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به آینده سینمای کوتاه ایران گفت: این بخش از سینما نیاز دارد بیش از پیش در جهان دیده شود، سینمای کوتاه ایران در بسیاری از موارد حرف‌ها و پیام‌هایی را مطرح می‌کند که در برخی فیلم‌های بلند دیده نمی‌شود و از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد و لازم است در کشور و جشنواره‌های داخلی نیز نگاه جدی‌تری به فیلم کوتاه وجود داشته باشد تا شرایط تولید برای فیلمسازان این حوزه آسان‌تر شود و این بخش بتواند با آرامش و کیفیت بالاتری به کار خود ادامه دهد.

«ترمینال»؛ از چالش‌های تولید در ترمینال جنوب تا اعتماد به کارگردان

مهدیه کاظمی، تهیه‌کننده فیلم کوتاه «ترمینال»، با تشریح روند تولید این اثر و چالش‌های پیش‌رو، مسیر همکاری خود با گروه سازنده را تبیین کرد.

مدیریت چالش‌های تولید در فضای دشوار

کاظمی در ابتدا درباره مهم‌ترین چالش‌های این پروژه گفت: در وهله اول مهم‌ترین چالش برای تهیه‌کننده، فیلمنامه و بودجه تولید اثر است. از آنجا که فیلمنامه “ترمینال” تک‌لوکیشن بود، کار از لحاظ برنامه‌ریزی برای تیم تولید و تهیه راحت‌تر بود، اما چون لوکیشن ما ترمینال جنوب بود، فضا برای فیلمبرداری با دشواری‌هایی همراه شده بود.

وی افزود: سعی کردیم با برقراری ارتباط با عوامل ترمینال و جلب همکاری و همیاری آن‌ها، از سختی‌های کار بکاهیم و فضای بهتری برای تمرکز عوامل و کارگردان فراهم کنیم.

بهینه‌سازی هزینه‌ها با انتخاب عوامل حرفه‌ای

تهیه‌کننده فیلم «ترمینال» با اشاره به اهمیت مدیریت هزینه‌ها اظهار داشت: ما تلاش کردیم پیش‌تولید کار را طوری مدیریت کنیم که هزینه‌های تولید برای ما مناسب‌تر و سبک‌تر شود. با انتخاب عوامل حرفه‌ای، توانستیم طبق برنامه‌ریزی دقیق، پروژه را در سه روز به‌صورت کامل به سرانجام برسانیم و خروجی مدنظر کارگردان و بنده حاصل شد.

دلایل انتخاب فیلمنامه؛ خارج از فضای تکراری

کاظمی درباره معیارهای خود برای پذیرش تهیه‌کنندگی این اثر گفت:مهم‌ترین عامل جذب برای تهیه‌کننده، فیلمنامه و شخصیت کارگردان است. وقتی ایده اولیه برای من تعریف شد، همان کافی بود که تحت‌تأثیر داستان قرار بگیرم. پس از ارائه کامل فیلمنامه توسط آقای خانی، جذابیت و گیرایی داستان برایم مسجل شد.

وی ادامه داد: نکته بسیار مهم در مورد این فیلمنامه برای من، تکراری نبودن ایده و خروج از فضای تکراریِ برخی آثار تولیدشده بود. از آنجایی که آقای خانی شناخت بسیار دقیقی نسبت به داستان و فضا داشت و آمادگی کامل ایشان برای تولید مشهود بود، هیچ نگرانی بابت ساخت اثر نداشتم.

کاظمی در پایان خاطرنشان کرد: خوشبختانه فرآیند پیش‌تولید، تولید و پس‌تولید مطابق با برنامه‌ریزی و به‌شکل کاملاً حرفه‌ای جلو رفت. در نهایت از تمامی عوامل فیلم کوتاه “ترمینال” بابت همکاری حرفه‌ای و دوستانه‌شان صمیمانه تشکر می‌کنم.

فیلم کوتاه «ترمینال» به نویسندگی و کارگردانی علیرضا خانی و تهیه‌کنندگی مهدیه کاظمی، در پنجاه‌ویکمین جشنواره بین‌المللی فیلم اودنسه دانمارک موسوم به «OFF» به نمایش درخواهد آمد، جشنواره اودنسه که از رویدادهای مورد تأیید آکادمی اسکار است، از ۲ تا ۸ شهریور در دانمارک برگزار می‌شود.