ناصر ارباب/صبا،همزمان با سالروز ولادت امام هشتم، حضرت علی بن موسی الرضا (ع)، نشر نیستان  مجموعه‌ای از آثار فاخر با محوریت سیره، شخصیت و زیارت امام رضا (ع) و دیگر معصومین را معرفی کرده‌اند. در این گزارش هشت اثر با موضوع امام رضا (ع) از نویسندگان مطرحی چون سیدمهدی شجاعی «زیارت هشتمین امام»، سعید تشکری سه گانه «ولادت»، «سیمیا» و «شاه بهار»، صادق کرمیار «حریم » و نصرالله قادری «شهد شوکران» سارا عرفانی«پنج شنبه فیروزه‌ای»، عبدالرضا رضایی‌نیا«آهو مبارک باد» منتشر کرده که به ابعاد زندگی هشتمین امام شیعیان می‌پردازد.

«شهد شوکران» نصرالله قادری

«شهد شوکران» روایت­‌هایی است حقیقی از زندگی سه امام معصوم (ع)– امام هشتم، نهم و دهم؛ امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام است– که وجه مشترک هر سه آنها مظلومیت در زندگی و شهادت و تشابه در شیوه آن است. قادری با چنین نخ تسبیحی به کند و کاو در زندگی و اقوال این سه امام معصوم پرداخته است و به قول خود روایت­هایی شگفت و به ظاهر باورنکردنی از زیست آنان را استخراج و در قالب داستان بازنویسی کرده است. ویژگی اصلی این متن در مقایسه با متون به ظاهر مشابه با آن، شیوه روایتی است که قادری برای بیان آن برگزیده است.

نصرالله قادری در میان مخاطبان فرهنگ و هنر ایران با نمایشنامه­نویسی و کارگردانی تئاتر شناخته شده است. او همه حس و عاطفه‌­اش در برداشت خود از یک روایت آئینی، ملی و یا اجتماعی را به طور کامل در نگار متون نمایش‌ها منعکس می­کند و در نهایت متنی خلق می­کند که کپی برابر اصل حس و حال اوست در هنگامه مواجهه با آن روایت.

«شهد شوکران» از این منظر شامل روایت­هایی واقعی است که از زبان یک نویسنده و با بهره­‌گیری از تخیل او برای فضاسازی و روایت در قالب یک موقعیت داستانی قرار گرفته و عنوان شده است. به عبارت ساده‌تر  جان‌مایه روایت و اتفاق منسوب به معصوم در این کتاب حقیقی و مطابق با متون کهن دینی و اعتقادی است، اما شیوه و نحوه روایت آن دست­پخت نصرالله قادری است که در پس سال­ها مطالعه و ایستایی در این متون با زیر و بم آنها به خوبی آشنا شده است.

نکته قابل توجه دیگری که متن این کتاب را قابل اعتنا کرده است، نثر خاصی است که قادری در بیان داستان‌واره­‌های خود از آن بهره برده است. اسلوب و ساختار این متن به شکلی تنظیم شده است که از سویی به متون کهنه و ساختارهای روایی آنها به ویژه در روایت­های دینی پایبند مانده است و از سوی دیگر از لغات و اصطلاحاتی امروزی و قابل توجه برای مخاطبان امروزی بهره می­برد. به عبارت دیگر شاید «شهد شوکران» را بتوان تلفیقی داستانی از سنت و مدرنیته در روایت داستانی از ائمه معصوم (ع) دانست که تا پیش از این کمتر مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است.

در کنار این مسئله نحوه نگاه نویسنده در انتخاب داستان­ها نیز حاکی از وجود نگرشی خاص در نگاه به ائمه (ع) است که در آن نویسنده به دنبال نوعی نگاه کاربردی و احترام­برانگیز نسبت به کرامات اهل بیت است که مخاطب با مشاهده آن به خود و آنچه در اقوال و روزگارش می­گذرد بیش از پیش رجعت می­کند و شاید همین رجعت و خودسازی در پی آن را بتوان از مهم­ترین نیات نویسنده در خلق این اثر دانست…

«حریم» صادق کرمیار
صادق کرمیار از راه روزنامه‌نگاری قدم به وادی نویسندگی گذاشت. هم‌نشینی با علی‌اصغر شیرزادی و مشاوره‌های وی برای جستجوی عمیق و فراتر از ظاهر در جبهه و نیز دور شدن از سبک روایت روزنامه‌ای برای رسیدن به شخصیت‌های داستانی از او نویسنده‌ای خلق کرد که از دل رویدادهای جاری در بستر تاریخ یک ملت و رویدادهای سازنده هویت دینی و تاریخی یک کشور، داستانی را خلق کند که هم وامدار به تاریخ است و هم به اسلوب نویسندگی و تخیل در روایت وفادار و در کنار آن می‌تواند لایه‌های تاریخ را بی کم و کاست واکاوی و در قالبی تازه روایت کند.

کرمیار نویسنده‌ای است که به خوبی پیچ و خم استفاده از تخیل و شخصیت‌سازی را در روایت داستانی بلد است. خود او در مصاحبه‌هایش درباره رمان نامیرا بارها اذعان داشته است که تنها چیزی که در این رمان از منظر تاریخی سندیت داشته است، یک خط روایت تاریخی از قبیله قهرمان داستان اوست. اما کرمیار این خط تاریخ را به رمانی تأثیرگذار مبدل ساخته که نه تنها پایبند به تاریخ است و در راستای واقعیت‌های تاریخی قدم برداشته است، بلکه به خوبی توانسته شخصیت‌هایی را خلق کند که در پس یک واقعیت تاریخی نفس کشیده و بدون حضور فیزیکی در آن، جزئی از سازندگانش باشند.

تازه‌ترین رمان صادق کرمیار با عنوان «حریم» اما تجربه‌ای تازه در کارهای اوست. او در این زمان از سویی به سراغ ژانر تازه و کمتر تجربه شده در داستان‌نویسی بلند خود رفته است و از سوی دیگر مهارت و قدرت ذهنی وسیعی را در این حوزه به رخ مخاطب خود کشیده است.

این داستان را می‌توان رمانی در ژانر اجتماعی برشمرد. رمانی برخواسته از متن اجتماع امروز و شخصیت‌پردازی شده با چهره‌ها و افرادی که بخشی از واقعیت دنیای زیستی جامعه ایرانی در دهه چهارم از انقلاب اسلامی به شمار می‌روند. او با زبان روایی دانای کلی که به خوبی خودش را از دل داستان کنار کشیده و مانند یک نریتور (گوینده) مستند به بازخوانی زندگی و زمانه شخصیت‌های خود می‌پردازد و در هم‌تندیگی زندگی آنها نسبت به هم را واکاوی می‌کند.

مهم‌ترین تأکید و وجه ممیزه این رمان را باید در معرفی مفاهیمی کلیدی در بطن این رمان بدانیم. موضوعاتی مانند خیر و شر و نفس و نیت اعمال انسانی و مهم‌تر از آن، تأثیرگذاری تمامی انسان‌ها در زندگی یکدیگر است. انسان‌های داستانی او به شدت در ساختار زیستی یکدیگر تاثیرگذار و فعالیت‌های آنها در یکدیگر موثر است و این مسئله را باید استعاره‌ای از مفهوم بلندی دانست که کرمیار در رمان خود بیان کرده و آن چیزی جز تأثیر و تأثر تک تک اعضا اجتماع بر یکدیگر نیست.

«حریم» با چنین مختصاتی اتفاقی تازه در ادبیات کرمیار و نیز داستان نویسی اجتماعی معاصر ایران می‌تواند باشد که کلیشه‌های رایج در این نوع از نوشتن را حذف و به ساختاری قوام یافته و قابل قبول در این زمینه دست پیدا کرده است.

«آهو مبارک باد» عبدالرضا رضایی‌نیا/عاشقانه های با امام رضا
برای مخاطبان اهل شعر، مجموعه‌شعر «آهو مبارک باد» سروده عبدالرضا رضایی‌نیا اثری است که در ۱۰ فصل مجزا، با زاویه‌دیدهای متفاوت، تصویری شاعرانه از ارتباط عاطفی زائر و امام ارائه می‌دهد. شاعر در این دفتر، هم از امام هشتم طلب شفاعت می‌کند و هم به مخاطب بشارت رهایی در سایه ولایت را می‌دهد. فصل «عکاسی ممنوع» در این کتاب، یکی از بدیع‌ترین نگاه‌ها به فضای حرم مطهر رضوی محسوب می‌شود.

شاعر اما در سومین بخش از کتابش به سراغ نجوای یک انسان با خود پرداخته که به شرح مشتاقی‌اش برای زیارت و دیدار اما هشتم (ع) مشغول است. این بخش از کتاب با عنوان کبوترانه، حاوی زیباترین توصیف‌ها و حس و حال شاعر در شکل‌های گوناگون مواجه‌اش با امامی است که قصد زیارت وی را دارد. شعر کوتاه تذکار در این بخش نمونه‌ای قابل اعتنا درتأیید این رویکرد است.

رضایی‌نیا اما در ادامه این اثر و در قالب بخشی با عنوان فصل ملکوت، به شرح و توصیف زیارتی پرداخته که او خودش را در آستانه و در درون آن می‌بیند. شعرهای این فصل همه توصیف حس و حال روحانی او در لحظات مواجهه با چنین رخدادی است که در اشعاری مانند شفیع، گمگشت و سلام؛ به زیبایی خودش را نشان داده است. این فصل در ادامه با پیوست به فصلی دیگر از این مجموعه شعر با عنوان بی واژه زیباست تکمیل می‌شود که در آن شاعر از آن چیزی سخن می‌گوید که در حین زیارت آن را در قالب دعا طلب کرده است.

مجموعه شعر «آهو مبارک باد» در یک نگاه سفری متفاوت و شاعرانه از نگاه یک زائر مشتاق و حیران به بارگاه ملکوتی امام زضا (ع) و سفری که می‌شود آن را چند ساعت و از میان کلمات شاعرانه عبدالرضا رضایی‌نیا آن را به سرمنزل مقصود رساند.

سه‌گانه «ولادت»، «سیمیا» و «رمان شاه بهار»؛ روایتی از شیفتگی ایرانیان به امام رضا (ع)

«ولادت» سعید تشكری

علاقه‌مندان به رمان‌های تاریخی می‌توانند به سراغ سه‌گانه تحسین‌شده مرحوم سعید تشکری بروند. جلد نخست، «ولادت»، داستان دو شبان خراسانی و فرزندخواندگانشان، لیلا و هاتف را روایت می‌کند که در جستجوی هویت خود و با الهام از وصیت‌هایی از امام موسی کاظم (ع)، راهی سفر پرماجرایی به مدینه و سپس مرو می‌شوند.

نکته قابل توجه در این رمان نمایشی است که تشکری در آن از پذیرش امام و اندیشه و منش او در میان ایرانیان هم عصر وی به نمایش می‌کشد. مبنای اصلی رمان براساس دلبستگی کاتبانی ایرانی است که از دهقانان و شبانان بودند که نقل قول‌هایی درباره امام رضا(ع) به نقل از امام موسی کاظم (ع) شنیده و با هنرهایی از قبیل نقالی، در دورهم نشینیهایی «شبچرا» آن را بیان می‌کردند.

سفر امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) به ایران در این کتاب، از زبان مجموعه‌ای از کاراکترها بیان میشود که تشکری سعی کرده با رعایت ایجاز و خلق زبان فاخر متناسب با موقعیت و رخداد رمان و نیز ایجاد فصول متعدد و کشف هر واقعه از منظر مختص به خود در جریان داستان آن را به ماجرایی بیش از یک سفر تعبیر کرده و از آن به حادثه‌ای برای تغییر سرنوشت محتوم ایرانیان مسلمان و مقسم آن به قبل و بعد از خود یاد کند.

به تعبیر تشکری در این داستان در حقیقت با داستانی چند وجهی درباره زندگی این خواهر و برادر مواجه میشویم که شهود دراماتیک نویسنده نسبت به برخی موضوعات در بخش‌هایی از پرداختن به زندگی این دو بزرگ، از رویکردهای محتوایی آن محسوب می‌شود.

تلاش اصلی تشکری در این کتاب خلق روایتی تاریخی است که از دو منظر بدیع و تازه می‌نماید. نخست اینکه تاریخ برای وی بستر واقعی روایت داستانی نیست بلکه زمنیه‌ای است برای بیان یک واقعیت تاریخ محتوم. او تاریخ را دستمایه خلق شخصیت‌هایی کرده مجازی اما فرم گرفته از واقعیت؛ که اسب خیال مخاطب این رمان را بر مسیری از واقعیت به تاخت می‌برند و او را در فضای داستانی و در عین حال حقیقی با زندگی معصوم هشتم و خواهر گرامیش آشنا می‌کنند.

«سیمیا» سعید تشكری

کتاب دومین مجلد از رمان ولادت است و روایتی داستانی در حاشیه هجرت امام رضا (ع) از مدینه به مرو را روایت می‌کند. در مجلد نخست از رمان ولادت داستان زندگی دو شبان خراسانی که یکی کاتب و دیگری صحاف است روایت می‌شود که فرزند خوانده‌های خود را که در ویرانه‌های شوش دانیال پس از دیدار با مولای خود امام موسی کاظم (ع) در پی کشتاری که عباسیان برای تاراج پارسیان انجام داده‌اند می‌یابند و آنها را از بدو طفولیت در وصیتی مکتوب به نام هم می‌خوانند.
در جلد دوم با عنوان «سیمیا»، ماجرای اسارت هاتف در زندان مأمون و تلاش جوانی به نام سیاح برای ازدواج با دختر او روایت می‌شود و در جلد سوم، «مان شاه بهار»، پس از شهادت امام رضا (ع)، فرزندان لیلا و هاتف در جستجوی امام جواد (ع) از نیشابور عازم قم و بغداد می‌شوند. تشکری در این آثار، پیوند عمیق فرهنگ ایرانی با سیره اهل بیت (ع) را به تصویر کشیده است.

رمان شاه بهار سعید تشکری

رمان شاه بهار سومین اثر از سه گانه ولادت به قلم مرحوم سعید تشکری است. رمانی تحسین‌شده که در آن روایتی داستانی از زندگی اما رضا (ع) و خواهر ایشان حضرت فاطمه معصومه و سفر ایشان به مرو روایت می‌شود.
نکته قابل توجه در این رمان همانند دو مجلد سابق آن تصویری است که نویسنده از پذیرش اندیشه و باور شیعی در میان ایرانیان به تصویر می‌کشد. از سوی دیگر نویسنده در هر فصل از رمان خود با خلق تصاویری از زاویه دید یکی از شخصیت‌های سیاه یا سفید حاضر در این اثر به شیوه‌های مختلف به تصویر سازی جریان زیست تاریخی شیعیان در ایران می‌پردازد.

«زیارت هشتمین امام» سید مهدی شجاعی در قالب دو زبانه
نشر نیستان جلد چهارم از مجموعه ۹ جلدی «نیایش‌ها و زیارت‌ها» را با ترجمه روان و ادبی سید مهدی شجاعی منتشر کرده است. این کتاب که هم‌اکنون به چاپ چهارم رسیده، متن عربی و ترجمه فارسی زیارت امام رضا (ع) را به صورت دو زبانه در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد و گزینه‌ای مناسب برای انس بیشتر با ادعیه در این ایام مبارک است.در این کتاب می خوانیم: باَبی انتَ و اُمّی یا مولای، اتیتک زائراً وافداً عائذاً ممّا جنیت علی نفسی، و احتطبت علی ظهری، فکن لی شافعاً الی الله یوم فقری و فاقتی، فلک عند الله مقامٌ محمودٌ و انت عنده وجیهٌ پدر و مادرم به فدایت ای سرور و مولای من! من آمده ام به زیارتت، و سر نهاده ام بر آستان کرامتت، و پناه آورده ام به آغوش رأفتت، خسته از بار گناهی که بر دوش انباشته ام، و ظلمی که بر نفس خویش روا داشته ام، پس در روزگار فقر و فلاکت و درماندگی، سفارشم را به خدا و شفاعتم را پیش خدا بکن. چرا که تو در پیشگاه خداوند، صاحب عزت و اعتبار و آبرویی. تو کسی هستی که مورد تأیید و تمجید خداوند قرار گرفته ای.