امروز سهشنبه, ۲۴ شهریور , ۱۴۰۵ ساعت ۱۶:۰۸:۵۲
ناصرارباب/صبا، نمایش «هاگانا» به تهیهکنندگی حوزه هنری انقلاب اسلامی خوزستان، با روایتی از یک پرونده قتل در تهران و در بستر سالهای جنگ جهانی دوم و دوران اشغال ایران، در اهواز روی صحنه رفته است. این نمایش با دنبال کردن پروندهای که «ناصر»، رئیس دایره قتل شهربانی، درگیر آن میشود، بهتدریج پای مخاطب را به شبکهای از روابط پنهان، جاسوسی و فعالیت نیروهای هاگانا باز میکند؛ روایتی جنایی که در ادامه ابعاد تاریخی و سیاسی آن آشکار میشود.
«هاگانا» تولید گروهی از هنرمندان اندیمشک است و در مجموع طی ۱۴ شب در سالن استاد حشمتالله قاسمی اهواز اجرا خواهد شد. این اثر که با حمایت حوزه هنری انقلاب اسلامی خوزستان شکل گرفته، تلاش میکند در کنار روایت یک پرونده جنایی، موضوعاتی همچون اشغال، نفوذ، جاسوسی و وطندوستی را در بستر تاریخ معاصر ایران به نمایش بگذارد؛ انتخاب موضوعی که بهانهای برای بازگشت به بخشی از تاریخ و تأمل درباره نسبت آن با مسائل امروز است.
تاریخ وقتی روی صحنه میآید
تاریخ برای تئاتر فقط مجموعهای از تاریخها، نامها و اتفاقات ثبتشده در کتابها نیست. یکی از ظرفیتهای مهم نمایش این است که میتواند یک واقعه تاریخی را از حالت گزارش و سند بیرون بیاورد و آن را در قالب موقعیتی انسانی پیش روی تماشاگر قرار دهد؛ موقعیتی که شخصیتها در آن تصمیم میگیرند، اشتباه میکنند، پنهانکاری میکنند و با پیامد انتخابهای خود روبهرو میشوند.
«هاگانا» نیز از همین مسیر وارد تاریخ میشود. نمایش به جای آنکه از ابتدا بخواهد درباره یک جریان سیاسی یا دورهای از تاریخ معاصر ایران توضیح بدهد، داستانش را از یک پرونده قتل آغاز میکند. همین انتخاب باعث میشود مخاطب ابتدا با یک مسئله مشخص و قابل دنبال کردن مواجه شود و سپس، همزمان با پیشرفت داستان، متوجه شود که پشت این پرونده لایههای دیگری از مناسبات سیاسی و امنیتی قرار دارد.
این شیوه روایت، ظرفیت مناسبی برای نزدیک شدن مخاطب به بخشی از تاریخ ایران در دوران جنگ جهانی دوم ایجاد میکند؛ دورهای که اشغال کشور، حضور نیروهای بیگانه و فعالیت شبکههای اطلاعاتی و سیاسی، شرایط پیچیدهای را بر جامعه ایران تحمیل کرده بود.
یک نام در دل یک دوره تاریخی
هاگانا در تاریخ، نام سازمان نظامی یهودیان در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا بود؛ سازمانی که بعدها بخشی از نیروها و ساختار آن در شکلگیری ارتش اسرائیل نقش پیدا کردند. انتخاب این عنوان برای یک اثر نمایشی که داستان خود را از یک پرونده قتل در تهران آغاز میکند، از همان ابتدا نشانهای است از اینکه نمایش قرار نیست صرفاً یک ماجرای جنایی را دنبال کند.
در «هاگانا»، پرونده قتل تبدیل به مسیری برای ورود به موضوعاتی مانند جاسوسی، نفوذ و فعالیت جریانهای بیگانه در ایران میشود. بنابراین، آنچه در ظاهر یک داستان جنایی است، به تدریج به روایتی درباره شرایط سیاسی و اجتماعی ایران در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر تبدیل میشود.
این تغییر مقیاس در روایت، یکی از نقاط قابل توجه نمایش است؛ چرا که داستان از یک اتفاق محدود آغاز میشود، اما در ادامه تلاش میکند تصویری بزرگتر از فضای سیاسی و اجتماعی آن دوران ارائه دهد.
از پرونده قتل تا مسئله وطن
یکی از ویژگیهای «هاگانا» این است که مفاهیم تاریخی و سیاسی را از مسیر داستان دنبال میکند. مخاطب همراه با «ناصر» و روند کشف سرنخهای پرونده، قدمبهقدم با ابعاد تازهای از ماجرا مواجه میشود. در چنین ساختاری، مفاهیمی مانند اشغال، نفوذ و جاسوسی صرفاً موضوعاتی برای توضیح دادن نیستند؛ بلکه در روند اتفاقات و رفتار شخصیتها خود را نشان میدهند.
از سوی دیگر، توجه نمایش به مفهوم وطندوستی و حفظ یکپارچگی کشور، آن را از یک بازخوانی صرف تاریخی فراتر میبرد. گذشته در اینجا تنها برای روایت گذشته انتخاب نشده است. پرسش اصلی میتواند این باشد که مواجهه یک جامعه با تهدید خارجی، نفوذ و از دست رفتن استقلال چه معنایی دارد و این مسائل چگونه میتوانند در حافظه جمعی یک ملت باقی بمانند.
تئاتر زمانی میتواند در روایت تاریخ موفق باشد که مخاطب را صرفاً با اطلاعات تاریخی مواجه نکند، بلکه او را وادار کند درباره آنچه دیده و شنیده فکر کند. «هاگانا» نیز در همین نقطه اهمیت پیدا میکند؛ جایی که یک پرونده جنایی بهانهای برای طرح پرسشهایی درباره تاریخ، قدرت، نفوذ و مفهوم وطن میشود.
بازخوانی تاریخ در هنر، الزاماً به معنای بازتولید گذشته نیست. هر بار که یک دوره تاریخی روی صحنه میآید، در واقع از منظر زمانهای تازه دیده میشود. مخاطب امروز با تجربهها، دغدغهها و پرسشهای امروز خود به یک روایت تاریخی نگاه میکند و همین مسئله میتواند به اثر امکان دهد از محدوده یک داستان مربوط به گذشته عبور کند.
«هاگانا» نیز در شرایطی روی صحنه رفته که مسئله فلسطین، اشغال و پیامدهای منازعه در این منطقه همچنان در مرکز توجه افکار عمومی قرار دارد. به همین دلیل، پرداختن به ریشههای تاریخی شکلگیری جریانهایی که بعدها در تحولات فلسطین و منطقه نقش پیدا کردند، صرفاً بازگشت به یک مقطع تاریخی نیست و میتواند زمینهای برای فهم بخشی از ریشههای مناقشهای باشد که همچنان ادامه دارد.
البته ارزش یک اثر تاریخی در تئاتر تنها به موضوع انتخابشده وابسته نیست. مهم این است که اثر تا چه اندازه بتواند میان موضوع تاریخی و تجربه نمایشی ارتباط برقرار کند. «هاگانا» با انتخاب ساختار معمایی و جنایی تلاش کرده این فاصله را کمتر کند و تاریخ را از جایگاه یک موضوع توضیحی به بخشی از کنش نمایش تبدیل کند.
هنر، راهی برای دوباره دیدن تاریخ؟!
وقتی تاریخ در قالب هنر روایت میشود، سند و تحلیل تاریخی جای خود را به تجربه میدهند. تماشاگر دیگر فقط درباره یک اتفاق نمیخواند؛ بلکه آن را از خلال شخصیتها و موقعیتهای نمایشی دنبال میکند. همین تفاوت، یکی از مهمترین دلایلی است که پرداختن هنرمندان به تاریخ را همچنان ضروری میکند.
با این حال، چنین رویکردی نیازمند دقت است. آثار تاریخی باید میان وفاداری به واقعیتهای تاریخی و ضرورتهای دراماتیک تعادل برقرار کنند. نه میتوان تئاتر را به یک کلاس تاریخ تبدیل کرد و نه میتوان تاریخ را صرفاً بهانهای برای ساخت یک داستان قرار داد و از زمینه واقعی آن فاصله گرفت.
«هاگانا» در این میان، موضوعی را انتخاب کرده که امکان هر دو مسیر را دارد: هم پروندهای جنایی برای ایجاد کشش دراماتیک و هم بستری تاریخی که میتواند زمینه طرح مسائل سیاسی و اجتماعی گستردهتری را فراهم کند. نتیجه این انتخاب، بیش از هر چیز به چگونگی اجرای آن روی صحنه و میزان موفقیت اثر در برقراری این تعادل وابسته است.
یکی دیگر از نکات قابل توجه درباره «هاگانا»، خاستگاه گروه تولید آن است. اینکه یک گروه نمایشی از اندیمشک در پروژهای با چنین موضوع و مقیاسی حضور دارد، نشان میدهد تولید تئاتر حرفهای الزاماً محدود به مراکز اصلی فرهنگی کشور نیست.
شهرستانها در سالهای اخیر ظرفیتهای قابل توجهی در حوزه تئاتر و دیگر شاخههای هنرهای نمایشی ایجاد کردهاند؛ اما مسئله مهم، فراهم شدن امکان استمرار این فعالیتهاست. تولید یک نمایش میتواند یک اتفاق باشد، اما شکلگیری جریان هنری زمانی اتفاق میافتد که گروهها بتوانند تجربه کسب کنند، تولید کنند و در مسیر حرفهای شدن قرار بگیرند.
از این منظر، حمایت حوزه هنری انقلاب اسلامی خوزستان از تولید «هاگانا» را میتوان در چارچوبی گستردهتر دید؛ رویکردی که در آن حمایت از اجرای آثار نمایشی، به سمت مشارکت جدیتر در فرآیند تولید حرکت میکند. حضور یک گروه شهرستانی در چنین پروژهای نیز میتواند بخشی از همین مسیر باشد.
یک پرونده برای تئاتر، یک موضوع برای تأمل
«هاگانا» از یک پرونده قتل آغاز میشود، اما قرار نیست در همان پرونده متوقف بماند. نمایش از دل یک ماجرای جنایی به موضوعاتی مانند اشغال، جاسوسی، نفوذ و وطندوستی میرسد و تلاش میکند بخشی از تاریخ معاصر ایران را از زاویهای متفاوت روایت کند.
اهمیت چنین آثاری بیش از آنکه صرفاً در بازگویی یک واقعه تاریخی باشد، در ایجاد امکان گفتوگو درباره گذشته است. تئاتر میتواند پروندههای فراموششده را دوباره پیش روی مخاطب بگذارد و پرسشهایی را مطرح کند که پاسخ آنها الزاماً در پایان نمایش داده نمیشود.
«هاگانا» نیز از همین منظر قابل توجه است؛ نمایشی که تاریخ را از میان یک پرونده جنایی وارد صحنه کرده و تلاش دارد مخاطب را از یک ماجرای قتل به لایههای پیچیدهتر تاریخ، سیاست و جامعه برساند. شاید مهمترین دستاورد چنین تلاشی همین باشد: اینکه تاریخ، به جای آنکه فقط در گذشته باقی بماند، دوباره دیده و درباره آن فکر شود.