
لیلا عرفانی / صبا، داوود رشیدی فقط یک بازیگر نبود؛ بخشی از تاریخ شکلگیری تئاتر، تلویزیون و سینمای حرفهای ایران با نام او گره خورده است. بازیگری که از کنسرواتوار ژنو به صحنه تئاتر ایران آمد، در مدیریت تلویزیون و توسعه تئاتر نقش داشت و در سینما و تلویزیون با نقشهایی چون «آقا حسینی» در «کندو» و «مفتش ششانگشتی» در «هزاردستان» تصویری ماندگار از خود بر جای گذاشت. رشیدی اگرچه ۵ شهریور ۱۳۹۵ از میان ما رفت، اما کارنامهاش همچنان بخشی از حافظه جمعی چند نسل از مخاطبان ایرانی است.
داوود رشیدی ۲۵ تیرماه ۱۳۱۲ در تهران متولد شد؛ در خانوادهای که پیشینه فرهنگی و سیاسی قابل توجهی داشت. پدرش، عبدالامیر رشیدی حائری، دیپلمات بود و به واسطه مأموریتهای دیپلماتیک او، داوود سالهایی از دوران تحصیل خود را در خارج از ایران گذراند.
او تحصیلات متوسطه را در ترکیه و پاریس ادامه داد و سپس راهی ژنو شد؛ شهری که قرار بود مسیر حرفهای آینده او را شکل دهد. رشیدی در کنسرواتوار ژنو در رشته کارگردانی و بازیگری تئاتر تحصیل کرد و همزمان لیسانس علوم سیاسی را از دانشگاه ژنو گرفت.
این ترکیب تحصیلات، بعدها در مسیر حرفهای او نیز خود را نشان داد؛ رشیدی تنها به بازیگری اکتفا نکرد و در مقام کارگردان، مترجم، مدیر و تهیهکننده نیز فعالیت کرد.

رشیدی در سال ۱۳۴۳ پس از پایان تحصیلات خود به ایران بازگشت و در اداره تئاتر، وابسته به وزارت فرهنگ و هنر، مشغول به کار شد.
او خیلی زود در جریان تئاتر ایران قرار گرفت و با تأسیس گروه «تئاتر امروز» زمینهای برای فعالیت گروهی از هنرمندان جوان و تأثیرگذار فراهم کرد. چهرههایی همچون پرویز فنیزاده، داریوش فرهنگ، مهدی هاشمی، فهیمه راستکار، سیاوش طهمورث، مرضیه برومند و سوسن تسلیمی در مقاطعی با این گروه همکاری داشتند.
اهمیت این دوره تنها در اجراهای روی صحنه خلاصه نمیشد. رشیدی از نسلی بود که تئاتر را به عنوان یک جریان حرفهای و جدی فرهنگی دنبال میکرد؛ جریانی که بعدها بسیاری از اعضای آن، خود به چهرههای مهم سینما و تلویزیون تبدیل شدند.
او علاوه بر بازیگری و کارگردانی، چندین تلهتئاتر را نیز کارگردانی کرد و برخی نمایشنامههای خارجی را به فارسی برگرداند.
رشیدی در سال ۱۳۵۲ از اداره تئاتر به تلویزیون ملی ایران رفت و مدیریت گروه نمایشها و سرگرمیهای سازمان را برعهده گرفت؛ بخشی که حوزههایی مانند سریال، مسابقات و تئاترهای تلویزیونی را دربرمیگرفت.
این بخش از کارنامه رشیدی کمتر از بازیگری او دیده شده است، در حالی که نقش او در ساختار مدیریتی و تولید آثار نمایشی تلویزیون، بخشی مهم از فعالیت حرفهای او را تشکیل میدهد.
رشیدی در واقع پیش از آنکه صرفاً به عنوان یک بازیگر شناخته شود، خود را به عنوان هنرمندی چندوجهی تثبیت کرده بود؛ هنرمندی که تجربه تئاتر، کارگردانی و مدیریت فرهنگی را همزمان با بازیگری پیش میبرد.

داوود رشیدی در سال ۱۳۵۰ با فیلم «فرار از تله» به کارگردانی و نویسندگی جلال مقدم وارد سینما شد. اگرچه او در سالهای پیش از انقلاب در تعداد محدودی فیلم سینمایی حضور داشت، اما خیلی زود توانایی خود را در ایفای نقشهای مکمل و شخصیتهای پیچیده نشان داد.
«فرار از تله» برای رشیدی نقطه شروعی بود که بعدها به نقشهای متفاوت و ماندگار دیگری انجامید. اما اگر قرار باشد تنها یک نقش از دوران پیش از انقلاب او انتخاب شود که بیش از دیگر نقشها در حافظه مخاطبان مانده است، احتمالاً نام «آقا حسینی» در «کندو» در صدر قرار میگیرد.
رشیدی در فیلم «کندو» ساخته فریدون گله، در کنار بهروز وثوقی قرار گرفت و نقش «آقا حسینی» را بازی کرد؛ شخصیتی که به یکی از نقاط برجسته کارنامه سینمایی او تبدیل شد.
«کندو» تنها یکی از فیلمهای مهم سینمای پیش از انقلاب نیست؛ حضور رشیدی در این فیلم نشان داد که او حتی در نقشهای مکمل نیز میتواند شخصیتی بسازد که از قهرمان اصلی فیلم جداگانه در ذهن مخاطب باقی بماند.
خود رشیدی نیز بعدها «کندو» را یکی از موفقترین فیلمهای کارنامهاش میدانست و از ماندگاری شخصیت آقا حسینی نزد مخاطبان سخن گفته بود.
این همان ویژگیای است که در بخش بزرگی از کارنامه رشیدی دیده میشود: او الزاماً برای قرار گرفتن در مرکز قاب تلاش نمیکرد؛ گاهی کافی بود وارد صحنه شود تا شخصیتش وزن و هویت مستقلی پیدا کند.
پس از انقلاب، رشیدی فعالیت خود را در سینما، تلویزیون و تئاتر ادامه داد و در آثار متعددی ظاهر شد. «هیولای درون»، «شیلات»، «خانه عنکبوت»، «تفنگدار»، «تاتوره»، «بیبی چلچله»، «عبور از تله»، «راه افتخار»، «خط آتش»، «بازیهای پنهان»، «طهران روزگار نو»، «تکیه بر باد»، «ملاقات با طوطی»، «ماه شب چهارده»، «اکباتان»، «تردید»، «گلهای داوودی» و «کمالالملک» از جمله فیلمهایی هستند که نام داوود رشیدی را در فهرست بازیگران خود دارند.
در تلویزیون نیز کارنامه او گستردهتر بود و از مجموعههایی چون «هزاردستان»، «کوچک جنگلی»، «گل پامچال»، «آوای فاخته»، «ولایت عشق»، «معصومیت از دست رفته»، «خستهدلان»، «دایره تردید» و «مختارنامه» میتوان به عنوان بخشی از حضورهای ماندگار او یاد کرد.

اگر «آقا حسینی» یکی از شناختهشدهترین نقشهای سینمایی رشیدی بود، «مفتش ششانگشتی» در «هزاردستان» اوج دیگری در کارنامه تلویزیونیاش محسوب میشود. رشیدی در سریال ماندگار علی حاتمی، شخصیتی را خلق کرد که با وجود حضور در جهان پیچیده و پرشخصیت «هزاردستان»، هویت و لحن مخصوص خود را داشت.
«مفتش ششانگشتی» تنها یک شخصیت تلویزیونی نبود؛ به یکی از چهرههای ماندگار تاریخ تلویزیون ایران تبدیل شد و نام داوود رشیدی را برای نسلی از مخاطبان با این شخصیت پیوند زد. همین نقش به خوبی نشان میدهد چرا رشیدی در کنار بازیگران بزرگی همچون عزتالله انتظامی، علی نصیریان، جمشید مشایخی و محمدعلی کشاورز، بخشی از نسلی به شمار میآید که استاندارد تازهای برای بازیگری در ایران ایجاد کردند.
داوود رشیدی متعلق به نسلی بود که بازیگری را از سطح حضور صرف در قاب یا صحنه فراتر برد. او در کنار چهرههایی چون عزتالله انتظامی، علی نصیریان، جمشید مشایخی و محمدعلی کشاورز، نسلی را شکل داد که بازیگری ایران را صاحب اعتبار و تشخص تازهای کرد. وجه مشترک این نسل، تنها توانایی بازیگری نبود؛ آنها با تئاتر، ادبیات نمایشی، آموزش و تجربههای تازه درگیر بودند و همین پشتوانه باعث شد بازیهایشان از تیپسازی فاصله بگیرد و به شخصیتپردازی نزدیک شود. رشیدی نیز از همین مسیر آمده بود؛ از تئاتر و آموزش حرفهای، نه از شهرت و ستارهسازی.

یکی از مهمترین وجوه کارنامه داوود رشیدی، چندوجهی بودن فعالیتهای اوست. او در تئاتر بازی کرد و کارگردانی کرد؛ در سینما و تلویزیون بازی کرد؛ نمایشنامه ترجمه کرد؛ تلهتئاتر ساخت؛ در مدیریت تلویزیون فعالیت داشت و تجربه تهیهکنندگی سینما را نیز پشت سر گذاشت. به همین دلیل نمیتوان کارنامه او را تنها با فهرست فیلمها و سریالهایش سنجید. رشیدی در دورهای فعالیت میکرد که مرز میان بازیگر، کارگردان و مدیر فرهنگی هنوز مانند امروز تفکیک نشده بود و هنرمندانی از نسل او در شکلگیری زیرساختهای حرفهای هنرهای نمایشی نیز نقش داشتند.
داوود رشیدی در طول سالهای فعالیتش نشان درجه یک فرهنگ و هنر و عنوان چهره ماندگار را دریافت کرد؛ عناوینی که بخشی از جایگاه او در تاریخ هنرهای نمایشی ایران را نشان میدهد.
اما شاید مهمتر از هر نشان و عنوان رسمی، جایگاهی باشد که آثارش در حافظه مخاطبان پیدا کردهاند.
برای یک نسل، نام رشیدی با «آقا حسینی» گره خورده است؛ برای نسلی دیگر با «مفتش ششانگشتی»؛ و برای گروهی دیگر با حضورش در دهها فیلم، سریال و نمایش تلویزیونی.
این تنوع، نشان میدهد که رشیدی تنها صاحب یک نقش شاخص نبود؛ او مجموعهای از شخصیتها را به میراث گذاشت.

داوود رشیدی ۵ شهریور ۱۳۹۵ درگذشت؛ اما مرگ او پایان حضورش در فرهنگ تصویری و نمایشی ایران نبود. آثار او همچنان دیده میشوند و شخصیتهایی که خلق کرده، همچنان برای مخاطبان قابل شناساییاند.
کارنامه رشیدی را میتوان آلبومی از چند دهه تاریخ هنرهای نمایشی ایران دانست؛ از تئاتر و تلهتئاتر تا تلویزیون و سینما، از مدیریت فرهنگی تا بازیگری. او از آن دسته بازیگرانی بود که برای ماندگار شدن الزاماً به نقش اول نیاز نداشت. کافی بود شخصیتی را درست بفهمد و آن را با جزئیات، لحن و حضور خودش به مخاطب منتقل کند.
شاید به همین دلیل است که سالها پس از درگذشتش، هنوز وقتی صحبت از نسل طلایی بازیگری ایران میشود، نام داوود رشیدی در کنار بزرگانی قرار میگیرد که بخشی از هویت هنر نمایشی معاصر ایران را ساختهاند.
داوود رشیدی در ۲۵ تیر ۱۳۱۲ متولد شد و در ۵ شهریور ۱۳۹۵ درگذشت؛ اما «آقا حسینی»، «مفتش ششانگشتی» و دهها شخصیت دیگر که از خود به جا گذاشت، همچنان در حافظه تصویری ایرانیان زندهاند.