
ناصرارباب/صبا، عشق از کجا به تملک تبدیل میشود؟ آیا هر رابطهای که با عنوان عشق شکل میگیرد، الزاماً به امنیت، شناخت و همراهی میرسد یا گاهی وابستگی و ناتوانی در پذیرش دیگری، همان رابطه را به بستری برای آسیب و ویرانی تبدیل میکند؟ نمایش «خانه من جهنم» به کارگردانی مسعود میرطاهری، از همین نقطه به سراغ مناسبات انسانی میرود؛ جایی که شخصیتها در چرخهای از عشق، وابستگی، تعصب و مالکیت گرفتار شدهاند و گویی توان خروج از آن را از دست دادهاند.
میرطاهری در طراحی جهان این نمایش، بهجای تکیه بر فضاسازیهای اغراقآمیز، یک هتل کوچک و قدیمی در شهری دورافتاده را انتخاب کرده است؛ مکانی که سکون و یکنواختی آن، با وضعیت درونی شخصیتها پیوند میخورد. او در روند کارگردانی نیز بر واقعگرایی بازیها، توجه به زیرمتن دیالوگها و حفظ انرژی و کشمکش صحنه تأکید داشته است. نزدیک به دو ماه تمرین، جابهجایی مداوم میزانسنها و چیدمان صحنه و گفتوگوهای مستمر با بازیگران، بخشی از مسیری بوده که او برای رسیدن به اجرای نهایی طی کرده است.در گفتوگوی پیشرو، مسعود میرطاهری از ایده محوری «خانه من جهنم»، نسبت میان عشق و مالکیت در روابط انسانی، دشواریهای هدایت بازیگران، انتخاب فضای اجرایی و مواجهه با بازخوردهای متفاوت تماشاگران میگوید.
مسعود میرطاهری، کارگردان نمایش «خانه من جهنم»، در گفتوگو با صبا، درباره دغدغه محوری خود برای اجرای این اثر گفت: دغدغه اصلی من، تأثیر رابطههای کورکورانه بر زندگی انسانهاست؛ رابطههایی که گاهی به نام عشق شکل میگیرند، اما در نهایت به مالکیت، کنترل و آسیب منتهی میشوند. از سوی دیگر، وابستگی به گذشته و ناتوانی در عبور از آن نیز میتواند انسان را در چرخهای گرفتار کند که حتی متوجه ویرانگر بودن آن نیست.
او ادامه داد: به نظرم آدمها گاهی نه از سر بدخواهی، بلکه به دلیل ناآگاهی و ناتوانی در شناخت خود و دیگری به یکدیگر آسیب میزنند. دوست دارم تماشاگر پس از دیدن نمایش، به روابط خودش فکر کند و از خود بپرسد آیا آنچه را عشق مینامد، واقعاً عشق است یا شکلی از وابستگی و تملک؟
میرطاهری با اشاره به جهان شخصیتهای نمایش بیان کرد: «خانه من جهنم» روایت آدمهایی است که در چرخهای نادرست از عشق، وابستگی و تملک گرفتار شدهاند و یکدیگر را زخمی میکنند. گاهی این افراد آنقدر در چنین چرخهای فرو میروند که دیگر راه رهایی را نمیبینند. شاید تعصب در نگاه، مسیر را به بنبست میکشاند.
فضای مینیمال در خدمت جهان شخصیتها
این کارگردان درباره رویکرد خود در طراحی صحنه و فضاسازی نمایش توضیح داد: در طراحی و کارگردانی این اثر تلاش کردیم به فضایی مینیمال، منظم و واقعگرا برسیم. مکان نمایش، هتلی کوچک و قدیمی در شهری دورافتاده است؛ جایی که تنها محل اقامت مسافران و گردشگران آن منطقه به شمار میرود.
او افزود: نمیخواستیم با فضاسازی اغراقآمیز یا ایجاد خفقان بصری، وضعیت شخصیتها را به تماشاگر تحمیل کنیم. برعکس، برای من مهم بود که فضا ساده، خالی و حتی تا اندازهای ملالآور باشد؛ همانطور که زندگی در چنین شهر و مکانی میتواند فاقد تنوع و اتفاق تازه باشد. شخصیتها در محیطی زندگی میکنند که انگار زمان در آن بهکندی میگذرد و همین یکنواختی، بخشی از جهان نمایش است.

شناخت قبلی و اعتماد؛ معیارهای انتخاب بازیگر
میرطاهری درباره معیارهای انتخاب بازیگران این نمایش گفت: میزان تجربه کاری بازیگران برایم اهمیت داشت. ترجیح میدادم بازیگر نقش دختر، چهرهای شناختهشده نباشد؛ هرچند از آنجا که قرار بود نقش دختر من را بازی کند، همخوانی فیزیکی میان ما نیز باید قابلقبول میبود.
او ادامه داد: در کنار تواناییهای تکنیکی بازیگران، شاید مهمتر از همه این بود که آنها را بشناسم. ترجیح میدادم پیشتر با یکدیگر کار کرده باشیم و از تواناییها و شیوه کاری هم شناخت داشته باشیم.
وجود نوعی ارتباط و اعتماد متقابل میتواند در شکلگیری روابط روی صحنه و رسیدن به اجرایی هماهنگ بسیار مؤثر باشد.
واقعگرایی نباید به افت انرژی بازی منجر شود
کارگردان «خانه من جهنم» درباره مهمترین خواسته خود از بازیگران در روند تمرین گفت: در کنار رسیدن به فضایی رئال و واقعگرایانه در بازیها، تأکید زیادی بر زیرمتن دیالوگها و داشتن هدف مشخص در هر صحنه داشتم. میخواستم بازیگر بداند هر جمله را با چه نیتی بیان میکند و در هر لحظه به دنبال چه چیزی است.
میرطاهری افزود: نکته مهم دیگر برایم حفظ انرژی و ظرفیت صحنه بود. تمام شخصیتها بهشدت درگیر خواستههای خود هستند و برای رسیدن به آنها تلاش میکنند. بنابراین نمیخواستم واقعگرایی به سکون، افت انرژی یا خنثی شدن کنشهای بازیگر منجر شود. بازی باید زنده، هدفمند و سرشار از کشمکش باقی میماند.
تمرین؛ مسیری برای کشف، نه تکرار میزانسنها
او درباره مدتزمان تمرینات و شیوه پیشبرد آنها عنوان کرد: نزدیک به دو ماه تمرین داشتیم. یکی از باورهای من در کارگردانی این است که تمرین نباید روندی ثابت و تکراری داشته باشد. معتقدم تمرینی که هر روز در آن هیچ تغییری اتفاق نیفتد، تمرین موفقی نیست. به همین دلیل تلاش کردیم در هر جلسه به کشف و تجربه تازهای برسیم.
وی ادامه داد: میزانسنها تغییر میکردند و حتی چیدمان صحنه، میز و صندلیها را بارها جابهجا میکردیم تا به امکانهای تازهای برسیم. در کنار این تجربههای عملی، گفتوگوهای زیادی درباره شخصیتها و موقعیتها داشتیم و خوانشهای متعددی انجام دادیم. برای من اهمیت داشت که مسیر تمرین، زنده و پویا باشد و به یک اجرای از پیش تعیینشده و تثبیتشده محدود نشود.
انتخاب سالن در اختیار من نبود
میرطاهری درباره انتخاب سالن استاد ناظرزاده در تماشاخانه ایرانشهر برای اجرای این نمایش گفت: انتخاب سالن در این مورد مستقیماً در اختیار من نبود. شخصاً علاقهمند بودم نمایش در سالن استاد سمندریان اجرا شود، اما مدیریت تماشاخانه ایرانشهر و مسئولان این مجموعه اعلام کردند که با توجه به زمانبندی اجراها، باید از سالن استاد ناظرزاده استفاده کنیم. بنابراین این انتخاب بیشتر بر اساس شرایط و برنامهریزی مجموعه ایرانشهر صورت گرفت.

نمیتوان انتظار داشت همه تماشاگران با یک اثر ارتباط برقرار کنند
این کارگردان درباره بازخورد تماشاگران نسبت به نمایش بیان کرد: البته تعدادی از تماشاگران نیز با متن یا بخشهایی از نمایش ارتباط برقرار نکردند. از سوی دیگر، باید بپذیریم که گاهی اشتباهات بازیگری، مانند تپق زدن، پایین بودن صدای بازیگر یا از دست رفتن ریتم و انرژی اجرا، میتواند در ارتباط نگرفتن مخاطب مؤثر باشد. اینها بخشی از واقعیت اجرای زنده تئاتر است و نمیتوان از کنار آنها گذشت.
او افزود: با این حال، تا امروز و با توجه به تعداد اجراهایی که داشتهایم، امتیاز و بازخورد خوبی دریافت کردهایم. به نظرم در یک اثر جدی هنری نمیتوان تمام سلیقهها را پوشش داد و اساساً قرار هم نیست همه تماشاگران برداشت یکسانی از نمایش داشته باشند.
تعامل کارگردان و بازیگر؛ رسیدن به راهحل بهجای اصرار بر نظر شخصی
میرطاهری در پایان درباره چالشهای تعامل با بازیگران در روند شکلگیری اجرا گفت: یکی از چالشهای مهم من، ایجاد تعامل مؤثر میان کارگردان و بازیگر بود. معتقدم بازیگر خوب میتواند ایدهها و نگاههای تازهای به کارگردان ارائه دهد و در شکلگیری جهان نمایش تأثیرگذار باشد. البته در نهایت، جهان ذهنی کارگردان باید برای گروه روشن باشد تا بازیگران بتوانند آن را به شکلی واقعی و سهبعدی روی صحنه جان ببخشند.
او خاطرنشان کرد: در طول تمرینها تعامل زیادی داشتیم و گاهی نیز به تضادهای جدی میرسیدیم. از بازیگران میخواستم صبور باشند و ابتدا با پیشنهاد من پیش بروند؛ اما اگر احساس میکردند نمیتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، حتماً از پیشنهاد خودشان استفاده میکردیم. برای من مهم بود که به راهحل درست برسیم، نه اینکه صرفاً بر نظر کارگردان یا بازیگر پافشاری کنیم.