ناصر ارباب/صبا،  نمایش خیابانی «سید خراسانی» به نویسندگی و کارگردانی پژمان شاهوردی و تهیه‌کنندگی امیرحسین شفیعی، همزمان با ایام شهادت امام رضا(ع) در ورودی باب‌الرضای حرم مطهر رضوی روی صحنه می‌رود. این نمایش که توسط گروه تئاتر «شهر آشوب» بروجرد اجرا می‌شود، از ۱۷ تا ۲۳ مردادماه میزبان زائران و مجاوران بارگاه رضوی است. پژمان شاهوردی، نویسنده و کارگردان این اثر، در گفت‌وگو با صبا از شکل‌گیری «سید خراسانی»، تلاش برای فاصله گرفتن از شعارزدگی، تلفیق تصویر و نمایش و تجربه اجرای این اثر در حرم امام رضا(ع) گفت.

ایده شکل‌گیری «سید خراسانی» و چالش روایت یک شخصیت معاصر
پژمان شاهوردی درباره شکل‌گیری نمایش خیابانی «سید خراسانی» گفت: «بلافاصله بعد از شهادت رهبر شهیدمان تصمیم گرفتیم حتماً اثری با مضمون زندگی و مجاهدت ایشان تولید کنیم. در همین زمینه با امیرحسین شفیعی، تهیه‌کننده اثر، وارد مشورت شدیم و نگاه‌مان این بود که مانند نمایش «سرباز» که برای سردار سلیمانی تولید کرده بودیم، اثری تولید کنیم که بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند و با استقبال مواجه شود. ما سابقه برگزاری کنگره‌های مختلف برای شهدای مختلف را داشتیم، اما این شخصیت برای ما ویژگی‌های خاص خودش را داشت.»
او ادامه داد: «یکی از چالش‌های اصلی ما این بود که چطور این قهرمان را روی صحنه نشان دهیم و در عین حال مخاطب هم پذیرای این روایت باشد. برای همین حدود چهار ماه تمرین کردیم و بیش از بیست بار متن را بازنویسی کردم. در کنار بازنویسی، مدام به این فکر می‌کردیم که چه شیوه اجرایی را انتخاب کنیم که هم از نظر اجرایی بتوانیم از پس کار بربیاییم و هم مخاطب با آن ارتباط برقرار کند. حتی در فرآیند کارگاهی، بچه‌ها را جمع می‌کردیم، صحنه‌ها را می‌چیدیم و بعد وقتی می‌دیدم چیزی که باید شکل نگرفته، دوباره آن را تغییر می‌دادیم. در نهایت به نسخه‌ای رسیدیم که آماده اجرا شد.»
شاهوردی با اشاره به نخستین اجراهای این اثر توضیح داد: «نسخه اول نمایش را در تشییع رهبر شهیدمان از قم آغاز کردیم و بعد در چند استان از جمله مازندران، گلستان و خراسان شمالی اجرا داشتیم و در ادامه به مشهد رسیدیم. از همان ابتدا تصمیم داشتیم نسخه‌ای از این اثر را با محوریت عشق و علاقه ایشان به امام رضا(ع) تولید کنیم. این نسخه جدید با حضور ۲۰ بازیگر و به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی تولید شده و از هفدهم تا بیست‌وسوم ماه صفر در مشهد اجرا می‌شود.»

مخاطب عام، معیار اصلی ما در تئاتر خیابانی است
نویسنده و کارگردان «سید خراسانی» درباره استقبال مخاطبان از این اثر گفت: «در یکی از اجراها، با یکی از پرتعدادترین مخاطبان تئاتر خیابانی مواجه شدیم. مردم برای زیارت حضرت رضا(ع) آمده بودند، اما ایستادند و نمایش را تماشا کردند. نکته جالب این بود که یک خانم هنرمند ترکیه‌ای که برای زیارت به حرم امام رضا(ع) آمده بود، بعد از پایان نمایش با ما صحبت کرد. ایشان زبان نمایش را متوجه نمی‌شد، اما تصاویر برایش گویا بود و توانست با اثر ارتباط برقرار کند. این هنرمند از کار استقبال کرد و گفت می‌تواند و می‌خواهد این اثر در ترکیه و کشورهای اطراف هم اجرا شود. در حال مذاکره با ایشان هستیم تا بتوانیم این اتفاق را رقم بزنیم.»
او افزود: «ما پیش از این هم نسخه عربی اثر را در ایام اربعین در کربلا اجرا کرده بودیم و تجربه اجرای اثر به زبان عربی را داشتیم. برای ما مهم بود که نمایش بتواند فراتر از مرزهای زبانی با مخاطب ارتباط برقرار کند.»

روایت عشق به امام رضا(ع) از مشهد آغاز می‌شود
شاهوردی درباره نسبت میان محتوای نمایش و اجرای آن در حرم مطهر رضوی اظهار کرد: «نگاه ما این بود که عشق و علاقه رهبر شهیدمان به امام رضا(ع) را هم در این اثر نشان دهیم. اینکه ایشان در مشهد به دنیا آمدند و در مشهد و در جوار امام رضا(ع) به خاک سپرده شدند، برای ما تبدیل به دستمایه اصلی روایت شد. قصه‌مان را از مشهد شروع کردیم و مسجدی را که در آن زمان محل حضور ایشان در مشهد بود و اتفاق‌های بسیار خوبی در آن رخ می‌داد، در روایت وارد کردیم.»
او ادامه داد: «می‌خواستیم نشان دهیم که مشهد برای ایشان فقط یک شهر نبود، بلکه پایگاهی مهم در زندگی‌شان بود و عشق و علاقه عمیقی به امام رضا(ع) داشتند. در نهایت هم روایت به اینجا می‌رسد که ایشان در جوار امام رضا(ع) به خاک سپرده می‌شوند. این مسئله برای ما اولویت داشت و خوشبختانه با استقبال مخاطبان مواجه شد. حتی تشییع رهبر شهیدمان در مشهد را هم در نمایش داریم و واکنش و اشک‌های مخاطبان در زمان دیدن این بخش نشان می‌دهد که روایت توانسته با احساسات آنها ارتباط برقرار کند.»

اگر حقیقت را روایت کنیم، گرفتار شعارزدگی نمی‌شویم
شاهوردی درباره فاصله گرفتن نمایش‌های مناسبتی از شعارزدگی نیز گفت: «من در تولید آثارم ابتدا به تحقیق، پژوهش و تکنیک متوسل می‌شوم و به این باور دارم که اثری که با حقیقت و خلوص جلو برود، قطعاً دچار شعارزدگی نخواهد شد. مخاطب چیزی را که در آن شیرینی و حلاوت را بیش از اندازه زیاد کرده باشیم، نمی‌پذیرد، اما هر آنچه حقیقت محض باشد، اگر در قالب هنر ارائه شود، می‌تواند با مخاطب ارتباط برقرار کند.»
او تصریح کرد: «گاهی وقتی قرار است یک اثر آیینی و دینی تولید کنیم، بیش از اندازه به سفید بودن قضیه فکر می‌کنیم؛ در حالی که باید آنچه واقعاً وجود دارد را در قالب هنر به مخاطب ارائه کنیم. مخاطب ما در تئاتر خیابانی، مخاطب از پیش تعیین‌شده نیست. کسی که در کف خیابان ایستاده، از قبل نمی‌داند قرار است چه نمایشی ببیند و چه اتفاقی برایش رخ دهد. ممکن است اصلاً قصد دیدن تئاتر نداشته باشد، اما وقتی از کنار اثر عبور می‌کند، باید بتوانیم او را جذب کنیم.»
شاهوردی ادامه داد: «در تئاتر خیابانی، خواص، دانشمندان یا یک قشر خاص جامعه مخاطب ما نیستند؛ عام جامعه مخاطب ماست. بنابراین باید به شکلی تولید کنیم که هر کسی با هر بضاعت فکری و اندیشه‌ای بتواند با نمایش ارتباط برقرار کند. من همیشه با همین نگاه جلو می‌روم. تئاتر خیابانی یک تخصص است و اگر قرار باشد در خیابان سخنرانی کنیم و شعار بدهیم، دیگر نیازی به تئاتر نداریم. ما قرار است هنر را در قالبی عرضه کنیم که مخاطب پذیرای آن باشد.»
او تأکید کرد: «به همین دلیل از تمام آن شعارهایی که می‌تواند مخاطب را از یک نمایش خیابانی دور کند، پرهیز می‌کنیم و به حقیقت محض پناه می‌بریم. این حقیقت محض است که مخاطب را جذب می‌کند، باعث می‌شود نیم ساعت پای نمایش بنشیند و با آن ارتباط برقرار کند.»
«تازه داریم رهبر شهیدمان را می‌شناسیم»
شاهوردی درباره پیامی که می‌خواهد از «سید خراسانی» برای مخاطب باقی بماند، گفت: «پیام من این است که ما رهبری داشتیم که جامع‌الاطراف بود. این را بعد از تحقیق درباره زندگی ایشان عرض می‌کنم. از هر بخش زندگی ایشان می‌توان رمان نوشت و می‌توان فیلم‌های سینمایی تولید کرد. ما با یک انسان اندیشمند، دانشمند و جامع‌الاطراف مواجه بودیم که مظلوم بود.»
او افزود: «نگاه من این است که ما تازه داریم رهبرمان را می‌شناسیم. اگر بخواهم پیام اندیشه‌ای، فکری و عملی ایشان را در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم که بعد از شهادت ایشان تازه متوجه شدیم چه انسان مجاهد و مهربانی را از دست داده‌ایم. برای من مهم است که نمایش بتواند بخشی از این ابعاد را به مخاطب نشان دهد.»

تلفیق تصویر و نمایش؛ تلاشی برای فرار از کلیشه‌های تئاتر خیابانی
این کارگردان درباره تلاش خود برای دور شدن از کلیشه‌های رایج در تئاتر خیابانی نیز بیان کرد: «من همیشه دوست دارم اثری تولید کنم که مخاطب احساس کند یک تکنیک جدید را در تئاتر خیابانی دیده و از آن لذت برده است. در «سید خراسانی» تلاش کردم تلفیقی میان تصویر و نمایش به وجود بیاورم. همان خانم هنرمند ترکیه‌ای که نمایش را در حرم امام رضا(ع) دیده بود، بعد از اجرا اولین چیزی که گفت این بود که این نوع تلفیق را تا آن زمان ندیده است. شاید نمونه‌هایی از آن وجود داشته باشد، اما به این شکل برای او تازگی داشت و همین مسئله جذبش کرده بود.»
او توضیح داد: «این تلفیق باعث می‌شود حتی کسی که درباره بعضی مسائل اعتقادی نگاه متفاوتی دارد، به واسطه تصاویری که خلق می‌شود، جذب نمایش شود و پای اثر بنشیند. وقتی مخاطب برای زیبایی تصویر می‌ایستد، در ادامه قصه ما را هم دنبال می‌کند. آنجا می‌توانیم در دل همین تصاویر، بخش‌هایی از زندگی رهبر شهیدمان را روایت کنیم؛ اینکه با فرزندان شهدا چطور برخورد می‌کردند، نگاهشان به خانواده‌های مسیحی چه بود و ارتباطشان با آدم‌های مختلف چگونه شکل می‌گرفت.»
شاهوردی ادامه داد: «مخاطب هم تصویر را می‌بیند، هم نمایش را دنبال می‌کند و هم قصه را متوجه می‌شود. در واقع صاحب تفکر و تعامل می‌شود. این تلفیقی که در این اثر به وجود آورده‌ام، برای خودم هم یک قدم رو به جلو محسوب می‌شود. امیدوارم بچه‌هایی که در تئاتر خیابانی کار می‌کنند هم بتوانند از این تکنیک استفاده کنند و قطعاً فکر می‌کنم اگر درست از آن استفاده شود، جواب خواهد گرفت. برای خود من هم تجربه لذت‌بخشی بود.»

اجرا در حرم امام رضا(ع) مسئولیت هنرمند را سنگین‌تر می‌کند
شاهوردی در پایان درباره حال‌وهوای خود و گروه اجرایی در شب‌های شهادت امام رضا(ع) و اجرای نمایش در حرم مطهر رضوی گفت: «وقتی اثری را تولید می‌کنم، از همان ابتدا به این فکر می‌کنم که قرار است کجا، برای چه کسانی و چگونه اجرا شود. وقتی فکر کردم قرار است این اثر در جوار ملکوتی امام رضا(ع) برای زائران ایشان اجرا شود، دیدن این تصویر برای خودم بسیار جذاب بود. اینکه اثر بتواند فرزند زمان خودش باشد و اجرای خودش را برای مخاطبی که از قبل پیش‌بینی کرده‌ایم قرار است زائر امام رضا(ع) باشد، به اجرا برساند، اتفاق مهمی است.»
او ادامه داد: «الحمدلله سعادت داشتیم که جزو گروه‌های تئاتر خیابانی باشیم که برای نخستین بار چنین پیوندی را میان اجرای خیابانی و فضای حرم تجربه می‌کنند. البته این اتفاق وظیفه هنرمند را سخت‌تر می‌کند؛ چون باید برای مخاطبی که به زیارت امام رضا(ع) آمده، کاری ارائه کنیم که بتواند دوباره او را جذب یک اثر هنری کند.»
این کارگردان با اشاره به اجرای اخیر «سید خراسانی» خاطرنشان کرد: «خوشبختانه استقبال بسیار گسترده‌ای از اجرا صورت گرفت و همین استقبال باعث شد خستگی چند ماه تمرین و تولید از تن بچه‌های گروه بیرون برود. از همه کسانی که در شکل‌گیری این اثر کمک کردند، به‌خصوص مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی و مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری، تشکر می‌کنم که در به ثمر رسیدن این اثر کنار ما بودند.»