به گزارش صبا، به نقل از روابط عمومی انجمن سینمای جوانان ایران، این دوره با هدف ارتقای سطح علمی مربیان، همسان‌سازی نگرش‌های آموزشی، بهبود کیفیت اجرای دوره‌های فیلم‌سازی و افزایش سطح تولیدات هنرجویان در سراسر کشور در حال برگزاری است. در این بخش از دوره، ۱۳۸ مربی فیلم‌نامه‌نویسی از ۵۷ دفتر انجمن سینمای جوانان ایران به‌صورت آنلاین حضور دارند.

در ابتدای این جلسه، شهرام مکری با مرور مفاهیم بنیادین روایت در ادبیات، به تشریح مفهوم زاویه دید پرداخت و تأکید کرد که زاویه دید در داستان‌گویی مشخص می‌کند مخاطب روایت را از منظر چه کسی تجربه می‌کند؛ خواه اول‌شخص، دوم‌شخص یا سوم‌شخص. در بسیاری از نظریه‌ها، راوی اول‌شخص با حضور «من» در متن شناخته می‌شود، در حالی که در روایت دوم‌شخص، مخاطب با «تو» خطاب قرار می‌گیرد و در سوم‌شخص، روایت با ضمایر «او» و اشکال مختلف آن پیش می‌رود.

مکری در ادامه به دسته‌بندی‌های دقیق‌تر در روایت سوم‌شخص اشاره کرد و از انواعی مانند سوم‌شخص درونی، بیرونی و دانای کل نام برد. همچنین به شکل‌های چندکانونی یا محدود از دانای کل اشاره شد؛ جایی که روایت میان چند شخصیت جابه‌جا می‌شود و هر بخش از داستان از منظر یک شخصیت دنبال می‌گردد.

بخش مهمی از این جلسه به یکی از خطاهای رایج در تحلیل سینما اختصاص داشت: خلط میان «زاویه دید روایی» و «نریشن (Voice Over)».

مکری توضیح داد که وجود نریشن در یک فیلم به‌تنهایی به معنای اول‌شخص بودن روایت نیست. آنچه در سینما شنیده می‌شود می‌تواند اشکال مختلفی از نریشن داشته باشد، بدون آنکه الزاماً ساختار روایی اثر را تعریف کند. برای مثال، نوعی از نریشن وجود دارد که در آن مخاطب وارد «صدای ذهنی» شخصیت می‌شود؛ جایی که افکار، احساسات و برداشت‌های درونی شخصیت مستقیماً به مخاطب منتقل می‌شود. این نوع نریشن ممکن است با روایت اول‌شخص هم‌پوشانی داشته باشد، اما معادل کامل آن نیست.

در ادامه، این مدرس سینما به برخی از گونه‌های نریشن در سینما اشاره کرد، از جمله:

• نریشن داستان‌گو (Storyteller Narration)
• نریشن پارودی یا اغراق‌آمیز
• نریشن اقتباسی (نزدیک به متن ادبی یا منبع مکتوب)
• نریشن مبتنی بر متن‌های نوشتاری (نامه، خاطره یا نوشته شخصیت)
• نریشن ذهنی یا درونی (Inner Voice / Internal Monologue)

او تأکید کرد که درک دقیق این دسته‌بندی‌ها برای تحلیل فیلم و همچنین تصمیم‌گیری کارگردان در مرحله روایت‌پردازی اهمیت اساسی دارد.

شهرام مکری با تأکید بر ضرورت تفکیک «نریشن» از «زاویه دید روایی»، به بررسی انواع نریشن در سینما و نسبت آن با ساختار روایت پرداخت.

او به گونه‌ای از نریشن اشاره کرد که در آن «محتوای صوتی روایت» با «تصویر در حال وقوع» در تضاد قرار می‌گیرد؛ حالتی که در برخی آثار سینمایی، صدای روایت از آینده، گذشته یا ذهنیتی متفاوت با وضعیت کنونی صحنه، بر تصویر سوار می‌شود. این نوع نریشن در برخی منابع با عنوان نریشن‌های متضاد یا ناهم‌سو شناخته می‌شود.

او به نوعی از نریشن اشاره کرد که در آن گفتار راوی دقیقاً با آنچه در تصویر رخ می‌دهد منطبق است؛ یعنی نریشن صرفاً توصیف‌کننده مستقیم کنش‌های بصری است و هم‌زمانی کامل میان گفتار و تصویر وجود دارد.

او ادامه داد: به دسته‌ای از نریشن‌ها عنوان «نریشن‌های غیرمعمول» می‌دهند؛ نریشن‌هایی که ممکن است با تغییر ناگهانی زاویه دید، تغییر منبع روایت، یا خلق وضعیت‌های غیرواقعی همراه باشند.

مکری در این بخش، به نمونه‌هایی از سینمای روایی اشاره کرد که در آن‌ها نریشن می‌تواند یک روایت جعلی، بازسازی‌شده یا غیرقابل‌اعتماد باشد؛ به‌گونه‌ای که آنچه به‌صورت فلش‌بک یا خاطره ارائه می‌شود، الزاماً معادل واقعیت داستانی نیست، بلکه بخشی از ساختار روایی فیلم است.

بخش دیگری از جلسه به نریشن‌های خاطره‌محور یا «ویس مموری» اختصاص داشت؛ جایی که روایت بر پایه یادآوری، بازگویی یا مرور ذهنی شکل می‌گیرد. در این نوع نریشن، راوی ممکن است اول‌شخص، دوم‌شخص یا سوم‌شخص باشد و لزوماً محدود به یک ساختار ثابت روایی نیست.

همچنین به نریشن‌های ذهنی اشاره شد؛ نوعی از روایت که در آن افکار درونی شخصیت‌ها به‌عنوان صدایی مستقل در فیلم شنیده می‌شود و می‌تواند حتی از منظر یک راوی بیرونی بازنمایی شود.

نسبت دوربین و روایت: از نریشن تا کارگردانی

در بخش پایانی کلاس، مکری بحث را از سطح نریشن به رابطه «دوربین و کاراکتر» در کارگردانی گسترش داد و تأکید کرد که در تحلیل سینما، نباید صرفاً بر نریشن تکیه کرد، بلکه باید نسبت دیداری دوربین با شخصیت‌ها را نیز در نظر گرفت.

او توضیح داد که در اغلب ساختارهای سینمایی، دوربین نقش «ناظر سوم‌شخص» را دارد؛ به این معنا که همواره بیرون از کاراکتر ایستاده و او را مشاهده می‌کند. حتی در تلاش‌هایی که برای خلق روایت اول‌شخص در سینما انجام شده، همچنان این وضعیت ناظر بودن دوربین حفظ می‌شود.

مکری به سه وضعیت اصلی در رابطه میان مخاطب و کاراکتر اشاره کرد:

• زمانی که مخاطب و کاراکتر هر دو از یک موضوع بی‌اطلاع‌اند (ایجاد غافلگیری)
• زمانی که مخاطب آگاه است اما کاراکتر بی‌اطلاع است (ایجاد تعلیق)
• زمانی که کاراکتر آگاه است اما مخاطب از آن بی‌اطلاع می‌ماند (ایجاد ساختار اطلاعاتی یا افشاگرانه)

این جلسه با تمرکز بر تفکیک دقیق میان نریشن، زاویه دید و جایگاه دوربین در روایت سینمایی، تلاش کرد تا نگاه تحلیلی دقیق‌تری نسبت به ساختار روایت در فیلم‌نامه و کارگردانی ارائه دهد؛ نگاهی که به گفته مدرس، برای جلوگیری از خلط مفاهیم نظری در آموزش سینما ضروری است.

چهاردهمین دوره دانش‌افزایی آنلاین ویژه مربیان فیلم‌نامه‌نویسی انجمن سینمای جوانان ایران در روزهای آینده با برگزاری نشست‌های تخصصی دیگری با تدریس آرمان خوانساریان و احمد سجادی‌صدر ادامه خواهد یافت.