فرزانه سعادتی/ صبا، شهر ری با برخورداری از لایه‌های تاریخی از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره‌های اسلامی و متأخر، یکی از مهم‌ترین پهنه‌های تاریخی ایران به شمار می‌رود؛ اما شناخت جایگاه این شهر تنها با معرفی بناهایی چون چشمه‌علی، دژ رشکان، تپه میل و برج طغرل کامل نمی‌شود. شهری که به گفته علی دارابی، معاون وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، «موزه‌ای بدون سقف» است و بیش از ۱۸۸ اثر تاریخی را در خود جای داده است. دارابی در جریان بازدید خود از آثار تاریخی شهرری، از اولویت مرمت و احیای بناهای تاریخی این شهر و پیگیری ثبت جهانی منظر فرهنگی و طبیعی ری خبر داد. اما  آنچه در مسیر پیگیری ثبت جهانی ری اهمیت پیدا می‌کند، شناخت ارتباط میان این آثار، محوطه‌ها، مسیرهای تاریخی، عناصر طبیعی و مراکز شهری و مذهبی و درک «سازمان فضایی ری» در طول تاریخ است. در همین راستا، رحیم ولایتی- مدیر پیگیری «ثبت جهانی شهر ری»- در گفت‌وگو با صبا از ضرورت تبدیل ری از یک موضوع محلی به یک مسئله ملی گفت؛ رویکردی که در آن پژوهش، حفاظت، معرفی، گردشگری و برنامه‌ریزی همزمان برای ثبت جهانی در یک مسیر مشترک قرار می‌گیرند.

شهر ری یکی از کهن‌ترین کانون‌های شهری ایران است؛ اما برای طرح موضوع ثبت جهانی آن، نخست مایلم بدانم که ری با چه ویژگی‌هایی می‌تواند در مقیاس ملی و بین‌المللی مطرح شود و اینکه اهمیت تاریخی ری را در چه می‌دانید؟

اهمیت ری را نمی‌توان به چند بنای تاریخی یا یک دوره مشخص محدود کرد. ری یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری و تداوم حیات تاریخی در فلات ایران بوده و موقعیت جغرافیایی، نقش ارتباطی، تحولات سیاسی و اجتماعی، مراکز مذهبی و فرهنگی و آثار برجای‌مانده از دوره‌های مختلف، در شکل‌گیری هویت آن نقش داشته‌اند. یکی از ویژگی‌های مهم ری، امکان مطالعه تداوم تاریخی یک شهر در یک پهنه جغرافیایی مشخص است. در این محدوده می‌توان شواهد و محوطه‌های پیش از تاریخی را در کنار آثار دوره‌های باستانی، اسلامی و دوره‌های متأخر مورد بررسی قرار داد. بنابراین ری صرفاً مجموعه‌ای از بناهای قدیمی نیست، بلکه می‌تواند به عنوان سندی از تحول تاریخی، فرهنگی و شهری ایران مورد مطالعه قرار گیرد؛ سندی که در آن می‌توان تغییرات تاریخی، تداوم برخی عناصر شهری، شکل‌گیری مراکز مذهبی و فرهنگی و تحول ساختار شهر را در طول زمان دنبال کرد.

چه مجموعه‌ای از آثار و محوطه‌ها در  ظرفیت تاریخی ری قرار می‌گیرند؟

تپه چشمه‌علی، دژ رشکان، تپه میل، برج طغرل، قلعه گبری، چال‌ترخان، برج خاموشان، قله ایرج و دیگر محوطه‌ها و عناصر تاریخی پیرامون ری، هرکدام بخشی از این تصویر هستند. البته اهمیت اصلی زمانی آشکار می‌شود که این آثار را نه به صورت جداگانه، بلکه در ارتباط با یکدیگر و در نسبت با شکل‌گیری و تحول تاریخی ری مطالعه کنیم.  همین مسئله ما را به مفهوم «سازمان فضایی ری» می‌رساند.  یکی از مسائل مهم در مطالعه ری، تغییر نگاه از «آثار منفرد» به «روابط میان آثار» است. باید ببینیم این بناها و محوطه‌ها چرا در مکان‌های مشخصی شکل گرفته‌اند، چه ارتباطی با مسیرهای تاریخی، منابع طبیعی، مراکز شهری و مذهبی داشته‌اند و در دوره‌های مختلف تاریخی چگونه بر یکدیگر تأثیر گذاشته‌اند. منظور از «سازمان فضایی ری» شناخت رابطه میان بناها، محوطه‌های باستانی، مسیرهای تاریخی، مراکز شهری، محلات، عناصر طبیعی و مذهبی و بررسی تغییرات این شبکه در دوره‌های مختلف است.در چنین نگاهی، ری مجموعه‌ای از آثار پراکنده نیست؛ بلکه یک سامانه تاریخی و فرهنگی به‌هم‌پیوسته است. این موضوع در مطالعات مربوط به ثبت جهانی نیز اهمیت دارد، زیرا در کنار ارزش‌های تاریخی و فرهنگی، مسائلی مانند اصالت، یکپارچگی، عرصه و حریم، حفاظت و مدیریت بلندمدت باید مورد توجه قرار گیرد.

بنابراین آیا می‌توان گفت هدف، ثبت چند اثر تاریخی به صورت جداگانه نیست؟

 دقیقاً. ثبت جهانی ری اگر قرار باشد به صورت جدی دنبال شود، نمی‌تواند صرفاً به ثبت چند بنای شاخص محدود باشد. مسئله اصلی شناخت پهنه تاریخی ری و روابط میان عناصر تشکیل‌دهنده آن است. به همین دلیل، پیش از هر اقدامی باید مطالعات علمی و مستند انجام شود و ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و فضایی این مجموعه به شکل دقیق شناسایی شود.

نزدیکی ری به تهران چه نقشی در این موضوع دارد؟ آیا احیای هویت تاریخی ری می‌تواند فراتر از یک پروژه محلی تعریف شود؟

 نزدیکی ری به تهران یک ظرفیت مهم است. تهران به عنوان پایتخت معاصر ایران، عمدتاً هویت شهری خود را در دوره‌های متأخر گسترش داده است؛ در حالی که ری در فاصله‌ای نزدیک، امکان دسترسی به لایه‌های عمیق‌تر تاریخ ایران را فراهم می‌کند.از این منظر، احیای تاریخی و فرهنگی ری فقط یک موضوع محلی نیست. ری می‌تواند در سطح تهران و حتی در مقیاس ملی مورد توجه قرار گیرد و به مقصدی برای گردشگری تاریخی، فرهنگی و علمی تبدیل شود؛ البته مشروط بر اینکه پژوهش، حفاظت، آموزش و گردشگری در یک برنامه هماهنگ دنبال شوند.برای نمونه، تپه میل تنها یک محوطه باستانی نیست و می‌توان ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی، فرهنگی و گردشگری پیرامون آن را نیز در مطالعات آینده مورد توجه قرار داد.

 برای رسیدن از مرحله مطالعات تاریخی به ثبت جهانی، چه مراحلی باید طی شود؟

ثبت جهانی یک فرآیند علمی و مرحله‌ای است و نمی‌توان آن را صرفاً با طرح یک عنوان یا معرفی چند اثر دنبال کرد. ابتدا باید ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی شهر به صورت جامع شناسایی و مستند شوند. پس از آن، این آثار و محوطه‌ها باید بر اساس معیارهای میراث جهانی ارزیابی شوند و وضعیت حفاظت، عرصه و حریم، اصالت، یکپارچگی و مدیریت آنها مورد بررسی قرار گیرد.در این مسیر استفاده از تجربه متخصصانی که در تهیه پرونده‌های میراث جهانی مشارکت داشته‌اند اهمیت دارد؛ اما در کنار استفاده از این تجربه‌ها، باید توان علمی و اجرایی لازم در داخل مجموعه نیز شکل بگیرد تا مطالعات با شناخت دقیق از الزامات و معیارهای میراث جهانی پیش برود.

در این میان، گروه پژوهشی راگا ـ ری چه نقشی برای خود تعریف کرده است؟

هدف ما ایجاد هماهنگی میان ظرفیت‌های پژوهشی و تخصصی و برقراری ارتباط با نهادهای علمی، فرهنگی و مدیریتی است تا موضوع ثبت جهانی ری در قالب یک برنامه منسجم و مرحله‌بندی‌شده دنبال شود.برای این کار، نیازمند مطالعات گسترده در زمینه تاریخ، میراث فرهنگی، باستان‌شناسی، جغرافیای تاریخی، سازمان فضایی و وضعیت حفاظتی ری هستیم. در نهایت نیز باید این مطالعات بتوانند به یک نقشه راه علمی و اجرایی منجر شوند.

 یکی از چالش‌های چنین طرحی این است که ری از یک موضوع محلی به یک مسئله ملی تبدیل شود. برای تحقق این هدف چه اقداماتی ضروری است؟

یکی از محورهای مهم کار، تولید و انتشار دانش درباره ری است. مقاله‌های علمی و پژوهشی، نشست‌های تخصصی، محتوای مستند، فیلم و تولیدات رسانه‌ای می‌توانند در معرفی ابعاد کمتر شناخته‌شده ری مؤثر باشند. همچنین لازم است آثار و محوطه‌هایی که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، شناسایی و معرفی شوند.در کنار فعالیت‌های پژوهشی و رسانه‌ای، ارتباط با نهادهای تصمیم‌گیر نیز اهمیت دارد. شورای شهر تهران، شهرداری، استانداری، وزارت میراث فرهنگی و سایر دستگاه‌های مرتبط هرکدام می‌توانند در بخش‌هایی از حفاظت، معرفی و مدیریت این پهنه تاریخی نقش داشته باشند. بنابراین، برای چنین طرحی به یک رویکرد هماهنگ میان نهادهای مختلف نیاز داریم.

و اگر بخواهیم چشم‌انداز نهایی این مطالعات را در یک جمله خلاصه کنیم، ری قرار است چگونه معرفی شود؟

ری را باید به عنوان یک پهنه تاریخی و فرهنگی دید؛ نه صرفاً مجموعه‌ای از بناهای تاریخی. اگر بتوانیم روابط میان عناصر تاریخی، طبیعی، شهری و فرهنگی آن را به درستی شناسایی و مستند کنیم، می‌توانیم تصویر منسجم‌تری از جایگاه ری در تاریخ ایران و شکل‌گیری شهر ایرانی ارائه دهیم. هدف این است که ری از یک نام تاریخی و مجموعه‌ای از آثار پراکنده، به یک موضوع علمی، فرهنگی و ملی تبدیل شود و برای حفاظت، معرفی و در نهایت پیگیری ثبت جهانی آن، یک نقشه راه روشن و مبتنی بر مطالعات تخصصی شکل بگیرد.