سمیه خاتونی/ صبا، در روز ملی خلیج فارس،  صبا در گفت‌وگویی با علی بلندنظر، مستندساز، به بررسی جایگاه هنر و مستندسازی در روایت این جغرافیای راهبردی پرداخته است؛ منطقه‌ای که به گفته او، با وجود پیشینه تاریخی، فرهنگی و حتی دراماتیک، سهم اندکی در تولیدات مستند داشته است. این مستندساز همچنین ادعای اخیر ترامپ درباره تغییر نام تنگه هرمز را  موضوعی فراتر از یک اظهار نظر سیاسی دانست و گفت: وقتی چنین اظهارنظری مطرح می‌شود، حس بسیار بدی ایجاد می‌کند؛ انگار کسی به هویت و تاریخ یک ملت توهین کرده است. این مسئله فقط یک نام نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی ماست.

بلندنظر در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به تجربه‌های خود در این حوزه می‌گوید: «کاری که من انجام داده‌ام، مثل مستند تفنگداران جنوب، ارتباط غیرمستقیم با خلیج فارس دارد و بیشتر در استان فارس روایت می‌شود. اما به‌طور کلی، پرداخت مستقیم و جدی به خلیج فارس در آثار مستند بسیار کم بوده است.»

خلیج فارس و تنگه هرمز در معادلات جهانی
او با تأکید بر اهمیت روزافزون خلیج فارس و تنگه هرمز در معادلات جهانی، معتقد است تولیدات مستند نتوانسته‌اند هم‌پای این اهمیت پیش بروند: «اگر بخواهیم صادقانه بگوییم، تقریباً کاری نکرده‌ایم. مستندسازی حوزه‌ای است که گردش مالی کمی دارد و اغلب وابسته به حمایت نهادهاست؛ نهادهایی که معمولاً با نگاه سفارشی و چارچوب‌های محدودکننده وارد می‌شوند.»
این مستندساز ادامه می‌دهد: «کارهایی که از دل دغدغه شخصی فیلم‌ساز بیرون بیاید و به‌صورت عمیق به خلیج فارس بپردازد، بسیار کم است. در حالی که این منطقه از نظر تاریخی، فرهنگی و حتی روایی، ظرفیت فوق‌العاده‌ای دارد؛ از نبردهای تاریخی گرفته تا نقش اقوامی چون قشقایی‌ها، تنگستانی‌ها و دشتستانی‌ها که در حفظ این سرزمین نقش داشته‌اند.»
بلندنظر با اشاره به ضعف آگاهی عمومی درباره این منطقه می‌گوید: «شناخت مخاطب ایرانی از تنگه هرمز بسیار محدود است؛ در حد اینکه می‌دانند مسیر عبور نفتکش‌هاست. اما از موقعیت استراتژیک، فرهنگ بومی و تاریخ آن اطلاعات عمیقی وجود ندارد و این خلأ به‌روشنی در سینمای مستند دیده می‌شود.»

حمایت از فیلسازان دغدغه‌مند 

او همچنین به مسئله مهم اکران و دیده‌شدن آثار اشاره می‌کند: «حتی اگر کارهای باکیفیتی هم ساخته شود، اغلب در جشنواره‌ها محدود می‌ماند و به دست مخاطب عمومی نمی‌رسد. در مقابل، آثاری که برای پخش عمومی تولید می‌شوند، معمولاً کیفیت پایین‌تری دارند.»
این مستندساز در بخش دیگری از گفت‌وگو، با اشاره به برخی تحولات و ادعاهای اخیر درباره تنگه هرمز، بر نقش هنر در تقویت حس تعلق ملی تأکید می‌کند: «واکنش به چنین مسائل حساسی، نیازمند پشتوانه فرهنگی و آگاهی عمومی است. هنر، به‌ویژه مستند، می‌تواند این آگاهی را ایجاد کند؛ اما زمانی که تولیدی در کار نیست یا دیده نمی‌شود، طبیعی است که این خلأ احساس شود.»
بلندنظر «اتحاد اجتماعی» را مهم‌ترین عامل در مواجهه با چالش‌های این حوزه می‌داند و می‌گوید: «اگر اتحاد وجود داشته باشد، می‌توان از این ظرفیت‌ها دفاع کرد. خلیج فارس فقط یک جغرافیا نیست؛ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ماست که با هزینه‌های زیادی حفظ شده است.»
او در ادامه بر ضرورت حمایت هدفمند از مستندسازان تأکید می‌کند: «باید از فیلم‌سازانی که نگاه حرفه‌ای و دغدغه‌مند دارند حمایت شود و در کنار تولید، به اکران و انتشار آثار هم توجه جدی شود. همچنین لازم است از ظرفیت فضای مجازی برای دیده‌شدن این آثار استفاده کنیم؛ چراکه امروز مخاطب اصلی آنجاست.»
این مستندساز در عین حال یادآور می‌شود که پرداختن به فرهنگ بومی جنوب، می‌تواند زمینه‌ساز تولید آثار جهانی باشد: «وقتی مخاطب، مردم و فرهنگ یک منطقه را بشناسد، دلبستگی بیشتری پیدا می‌کند. این همان مسیری است که می‌تواند به خلق آثار ماندگار منجر شود.»

 واکنش  به ادعای ترامپ درباره تنگه هرمز
علی بلندنظر، مستندساز، در بخشی از گفت‌وگوی خود با اشاره به ادعای اخیر دونالد ترامپ درباره تغییر نام تنگه هرمز، این موضوع را فراتر از یک اظهار نظر سیاسی دانست و آن را نوعی «تحقیر ملی» توصیف کرد.
او در این‌باره می‌گوید: «وقتی چنین اظهارنظری مطرح می‌شود، حس بسیار بدی ایجاد می‌کند؛ انگار کسی به هویت و تاریخ یک ملت توهین کرده است. این مسئله فقط یک نام نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی ماست.»
بلندنظر با تأکید بر اینکه مواجهه با چنین ادعاهایی نیازمند پشتوانه فرهنگی و اجتماعی است، ادامه می‌دهد: «اگر جامعه از نظر آگاهی و انسجام در وضعیت مطلوبی باشد، طبیعتاً واکنش‌ها هم مؤثرتر خواهد بود. اما وقتی شکاف‌ها و فاصله‌ها زیاد می‌شود، قدرت پاسخ‌گویی هم کاهش پیدا می‌کند.»
این مستندساز در عین حال نقش هنر، به‌ویژه مستند، را در تقویت این آگاهی مهم می‌داند و می‌گوید: «یکی از ابزارهای مهم برای مقابله با چنین روایت‌هایی، تولید آثار مستند قوی است که بتواند تاریخ، فرهنگ و اهمیت این مناطق را برای مردم خودمان و حتی مخاطب جهانی بازگو کند.»
او در پایان، با اشاره به اهمیت اتحاد اجتماعی، تأکید می‌کند: «در نهایت، مهم‌ترین پشتوانه ما مردم هستند. اگر این انسجام حفظ شود، هیچ ادعایی—اگر از سوی چهره‌های سیاسی مطرح شود—نمی‌تواند تأثیر جدی بر واقعیت‌های تاریخی و هویتی ما بگذارد.»

روایت تاریخی از تنگه هرمز و مقاومت در برابر تجاوز انگلیس
علی بلندنظر، مستندساز، در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به پیشینه تاریخی تنگه هرمز، بر نقش تعیین‌کننده مردم جنوب در حفظ این منطقه تأکید کرد و گفت: «تنگه هرمز و سواحل خلیج فارس بارها در طول تاریخ هدف طمع قدرت‌های خارجی بوده و یکی از نمونه‌های مهم آن به دوره جنگ هرات بازمی‌گردد.»
او در توضیح این مقطع تاریخی افزود: «در آن زمان که دولت مرکزی درگیر جنگ هرات بود، نیروهای انگلیسی از خلأ ایجادشده در جنوب استفاده کردند و به بوشهر، تنگه هرمز و جزایری مانند خارک حمله کردند و حتی تا مناطق داخلی‌تر پیشروی داشتند.»
بلندنظر با اشاره به نقش نیروهای محلی در مقابله با این حملات ادامه داد: «در چنین شرایطی، این مردم بومی بودند—از جمله قشقایی‌ها، تنگستانی‌ها و دشتستانی‌ها—که با اتحاد در برابر نیروهای انگلیسی ایستادند و مقاومت کردند. همین اتحاد مردمی بود که مانع از تثبیت حضور بیگانگان در این منطقه شد.»
این مستندساز با تأکید بر اهمیت این بخش از تاریخ، خاطرنشان کرد: «خلیج فارس و تنگه هرمز به‌سادگی به دست ما نرسیده‌اند؛ حفظ این منطقه حاصل سال‌ها مقاومت و هزینه‌های انسانی بوده است. به همین دلیل، بازخوانی این تاریخ و روایت آن در قالب آثار هنری و مستند، یک ضرورت فرهنگی محسوب می‌شود.»

گفت‌وگوی صبا با علی بلندنظر، تصویری روشن از یک خلأ جدی در حوزه مستندسازی ارائه می‌دهد؛ خلأیی که در آن، خلیج فارس با همه ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و هنری‌اش، هنوز به‌درستی روایت نشده و نیازمند توجهی عمیق‌تر از سوی هنرمندان و سیاست‌گذاران فرهنگی است.