احمد محمد اسماعیلی/صبا، یکی از ویژگی‌های سینمای مستند تنوع ژانری آن است و ژانر محیط زیستی یکی از ژانرهای جذاب سینمای مستند است. مهدی افشارنیک، روزنامه‌نگار باسابقه حوزه نفت، سال‌ها درباره سیاست‌ها و چالش‌های این صنعت نوشته و یکی از چهره‌های شناخته‌شده در نقد فنی و حرفه‌ای عملکرد صنعت نفت در کشور است. افشار نیک در مستند «فراموش شده» به سراغ بحران هورالعظیم و مشکلات بزرگ زیست محیطی این تالاب که نتیجه تصمیمات و فعالیت‌های نفتی است می‌رود. با او درباره ساخت مستندش و حضور در جشنواره فیلم فجر گفت‌وگویی انجام داده‌ایم.

ایده ساخت مستند چگونه شکل گرفت؟

قبلا مستندی در باره تالاب هورالعظیم و پیامدهای جنگ ایران و عراق در این تالاب ساخته بودم و در «فراموش شده» تمرکز اصلی روی مسائل زیست محیطی این تالاب و کشورهای ذینفع در این تالاب یعنی ایران، عراق و ترکیه است. چون خبرنگار حوزه نفت هستم این مسائل برایم دغدغه است و سفرهای متعدد داشتم. این تالاب یک پهنه آبی در حدود یک میلیون مکعبی بین ایران و عراق است و البته ساخت جدی این مستند از زمانی آغاز شد که مسئولان نفتی بر نقش تخریبی شرکت‌های نفتی در خشکاندن هورالعظیم تأیید کردند. بنابراین، این مستند نه تنها به ثبت حقیقت، بلکه به نقد و بررسی ریشه‌ای سیاست‌های نفتی و دیگر سیاست‌های کلان کشوردر حوزه محیط زیست و آب پرداخته است. نکته مهم سیاست‌های مختلف اتخاذ شده از سوی ایران و عراق در رابطه با این تالاب و بحث ریل گذاری اشتباه در حوزه کشاورزی و زراعت، بسته شدن آب‌های رودخانه‌های کرخه و دجله بر این تالاب و کرکری‌های مدیریتی موجود میان دو کشور در این نوع مسائل است. با این شرایط این پهنه آبی به سمت خشک شدن پیش رفت و تقریبا دو سوم تالاب خشکیده است. این مسئله متاثر کننده برای من یک سوال جدی بود که چرا نتواسته‌ایم به گونه‌ای نه ما و نه عراق این تالاب را توسعه بدهیم و به توسعه پایدار و درست و حساب شده زیست محیطی برسیم و در کنارش از منابع طبیعی موجود در آن مثل نفت و گاز بهره برداری درستی داشته باشیم.

 حفظ محیط زیست در اکو سیستم منطقه بسیار حیاتی است…

بله، نکته مهم این است که این قدرغیر اصولی منابع طبیعی تالاب را مورد استفاده قرار ندهیم. هیچ ایده، طرح و برنامه‌ای برای حفظ محیط طبیعی و زیست تالاب وجود ندارد و مسائل توسعه نفتی و گسترش دادن زمین‌های کشاورزی و سد سازی‌ها باعث تشدید وضعیت بغرنج تالاب شده است و اصلا در باب توسعه این مسائل هیچ ملاحضات زیست محیطی وجود ندارد و بدون برنامه می‌رویم به سراغ عملیاتی کردن طرح‌های صنعتی، نفتی وکشاورزی.

 این بی توجهی به تالاب ها وحفظ محیطی طبیعی در کشورهای همسابه باعث گسترش شکل گیری ریز گردها و آلوده کردن شهرهای جنوبی ایران شده است…

درست است و کشورهای منطقه در این قضیه مقصر هستند و این طوری نیست که ما در این قضیه سهمی نداشته باشیم و تقریبا شبیه هم عمل می کنیم. البته شدت و ضعف ما در قیاس با عراق کمتر است و برخی ملاحضات اعمال می شود. برای من جالب بود که ترکیه در بالا دست رودهای دجله و فرات سدهای زیادی احداث کرده است وآب کمتری به تالاب سرازیر می شود . تغییر اقلیم به شدت اثرات مخربش را در منطقه خاورمیانه نشان داده است . به طوری که اگردر همه جای دنیا درجه هوا یک ممیز سه درجه گرم شده است. در خاورمیانه این میانگین دو برابر است.

آیا این تحقیقات را فقط برای ساخت مستند انجام داد و یا چون دغدمند محیط زیست هستید رفتید سراغش؟

دغده‌ام است و ساخت مستندم ماحصل یک پشتوانه پژوهشی قوی و بلند مدت دارد.

در این فرآیند چه کسانی به شما کمک کردند؟

دکتر علی درویشی که جزو تیم سازنده مستند است مسئول بخش پژوهشی بود. خانم دکتر نسترن مرزبان پناه و عباس محمدی در این راه کمک کردند و راوی فیلم محمد درویش از فعالان محیط زیست است. محمد درویش در این حوزه اطلاعات زیادی داشت و دراختیار ما قرار داد و البته تجربه ساخت مستند زیر صفر مرزی به من در فرایند این کار کمک زیادی کرد.

در باره فرآیند ساخت فراموش شده توضیح بدهید؟

در مستند فراموش‌شده در طول دو مرحله حضور میدانی در منطقه هورالعظیم فرآیند ساخت شکل گرفت و در ضمن سفرهای متعدد به جنوب عراق سمت العماره بصره ، و چن شهردیگر داشتم وتلاش شد تا ابعاد انسانی، اجتماعی و زیست‌محیطی بحران را از زاویه‌ای جامع و مستند ثبت کند. همچنین تیم تولید در بخش پایانی برای بررسی اثر سیاست‌های هیدروپلیتیک دولت‌ ترکیه و البته سوریه، سفرهایی به ترکیه و بازدید از پروژه‌های جاه‌طلبانه گاپ و داپ داشت و برای ثبت دقیق ابعاد بحران، بار‌ها به عراق سفر کردیم و با مردم، فعالان محیط زیست و اساتید دانشگاه و کشاورزان و جوامع محلی آن سوی مرز گفت‌و‌گو و صحبت شد. بسیاری ازمردم ساکن درعراق از العماره تا بصره تا نجف تا بغداد آنان نیز، مانند ساکنان خوزستان، از پیامد‌های خشک شدن تالاب آسیب دیده‌اند.

آیا برای حضور در عراق و کار مجوزهای لازم مشکلات و چالش هایی نداشتید؟

سفارت ایران هیچ همکاری با ما نداشت و کلی سختی کشیدیم تا توانستیم کارمان را انجام بدهیم.

با توجه به نگاه انتقادی شما به خصوص در باره عراق در ایجاد مشکلات زیست محیط تالاب در عراق دچار چالشی نشدید؟

انتقادی نداشتیم که چالش زا باشد. هدف من بستر سازی برای حل این مشکل بین سه کشور بود .در بحث این تالاب و سایر مسائل منطقه ای مثل منابع نفتی هیچ تعامل و گفت وگوی جدی وجود ندارد و در میدان گازی آزادگان با عراق سهیم هستیم.

در جشنواره فیلم فجر با توجه به محوریت جشنواره در باب پرداختن به فیلم های بلند سینمایی چه ویژگی‌هایی دارد؟

 تجربه حضور در جشنواره سینما حقیقت را در سال‌های قبل داشته‌ام و برای اولین بار با فیلمم در جشنواره فیلم حضور دارم و حمایت رسانه‌ها از فیلم ستند می‌تواند باعث بشود که این آثار در جشنواره بهتر و شایسته‌تر دیده شوند.