پگاه زارعی/ صبا؛ چهارمین نکوداشت چهره‌های ماندگار ميراث فرهنگی ایران» با حضور سیدرضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، علی دارابی معاون میراث فرهنگی، محمدرضا عارف معاون اول رییس جمهور، غلامعلی حدادعادل رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، عبدالحسین خسروپناه دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، محسن برمهانی معاون سیما امشب ۴ شهریورماه ۱۴۰۴ در ایوان عطار مجموعه تاریخی، فرهنگی سعدآباد با اجرای عباس سجادی برگزار شد.

پوران درخشنده، بهرام شاه‌محمد‌لو، محمدرضا شفیعی، اقبال واحدی، رسول صدرعاملی، سیروس مقدم، سیدضیا هاشمی، احمدرضا درویش، سهیل محمودی از جمله چهره‌های فرهنگی و هنری دیگری بودند که در این مراسم حضور داشتند.

تقویت الگوهای دست‌یافتنی، چرخه استاد و شاگردی و انتقال تجربه

علی دارابی معاون میراث فرهنگی ضمن تبریک هفته دولت در ابتدای این آیین عنوان کرد: خدای بزرگ را شاکریم که توفیق داد چهارمین دوره نکوداشت چهره‌های میراث فرهنگی ایران بزرگ را امشب برگزار کنیم؛ در جمع باشکوهی که برای تقدیر و تجلیل از جمعی از میراث‌داران فرهنگی سرزمین گرد هم آمده‌ایم.

وی افزود:برگزاری مراسم چهره‌های ماندگار میراث فرهنگی با این هدف است که بگوییم قدردان زحمات میراث‌داران این سرزمین هستیم، الگوهایی برای نسل جوان معرفی کنیم، الگوهای دست‌یافتنی، چرخه استاد و شاگردی و انتقال تجربه را در این نشست و برخاست‌ها تقویت کنیم. این جشن، در واقع جشن سالانه خانواده بزرگ میراث فرهنگی است.

معاون میراث فرهنگی گفت: جا دارد از برادر عزیزم جناب آقای مهندس سید عزت‌الله ضرغامی که مبتکر، موسس و بنیان‌گذار این مراسم بودند، صمیمانه تقدیر کنم. البته جناب آقای دکتر صالحی ایشان را دعوت کرده بودند، اما ایشان عذرخواهی کردند، چون کاری برایشان پیش آمده بود، وگرنه در جمع ما حضور داشتند. از نخستین کارهایی که آقای دکتر صالحی امیری در مسند وزارت میراث از این خادم کوچک میراث مطالبه کردند، برگزاری همین همایش و نشست بود. این نگاه، نگاه بسیار مهمی است.

وی افزود: آنچه که ما به دنبال آن هستیم در حکمرانی میراث فرهنگی معنا پیدا می‌کند. اهمیت میراث فرهنگی این است که در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل، رژیم صهیونیستی، ناتو و آمریکا علیه تمامیت ارضی و استقلال این مملکت که همه دنیا بسیج شده بودند علیه ما، ما در همان زمان در مقر یونسکو بیست‌ونهمین اثر ثبت جهانی ایران را به نام محوطه‌های پیش از تاریخ با قدمت ۶۳ هزار سال ثبت کردیم.

دارابی اذعان داشت: وقتی اثری ثبت جهانی می‌شود، دیگر متعلق به مردم آن شهر و استان و کشور نیست، بلکه متعلق به آحاد جامعه بشری است. رئیس جلسه گفت: ما در تاریخ یونسکو اثری به قدمت این اثر که امروز ثبت شده است نداریم، و این نشان‌دهنده عظمت و عمق تاریخی ما ایرانیان است. ۶۳ هزار سال پیش، نیاکان ما، انسان‌های هوشمند نئاندرتال، در دوره پارینه‌سنگی، مسیر کوچ انسان‌ها از آفریقا به آسیا و اروپا را پیموده‌اند؛ این رد پای زیست بشر در تاریخ و تمدن ماست. جهان به احترام داشته‌های تاریخی ایران کلاه ادب از سر برمی‌دارد.

وی افزود: حکیم بزرگ، فردوسی شهیر، در اثر بی‌نظیر شاهنامه که برخی آن را شناسنامه ما ایرانیان می‌دانند و برخی آن را کتاب خردنامه ایرانیان نامیده‌اند، بیش از ۸۰۰ بار بر واژه خرد و خردمندی تأکید کرده است. این شناسنامه ما ایرانیان است و دنیا در برابر این عظمت و این میراث تعظیم می‌کند.

معاون میراث فرهنگی عنوان کرد: رئیس هیئت ایتالیا به من گفت: اگر شما این ۲۰ سالی که به خاطر جنگ و دوران انقلاب و اینها اثر نیاورده بودید، چون این ۲۰ سال به دلیل شرایط‌های اول انقلاب ما برنامه‌ای را نبردیم، اگر پرونده‌ای برای ثبت می‌بردید، الان یا اول بودید یا مشترکاً با ما رتبه نخست را داشتید.

وی ادامه داد: من تشکر می‌کنم از نگاه دولت چهاردهم و شخص آقای رئیس‌جمهور جناب آقای پزشکیان، از استاد ارجمند جناب آقای دکتر عارف که در همان ماه اول که ما در معیت جناب آقای دکتر صالحی خدمتشان رسیدیم، چند نکته را آنجا محضرشان استدعا کردیم. اگر اجازه بدهید در این جمع، برای اینکه هم میراث‌داران تمدنی ما خوشحال شوند و هم دلگرم، عرض کنم که در آن جلسه با آقای دکتر عارف گفتم: آقای دکتر عارف، شما ۲۰ سال قبل معاون اول بودید در دولت جناب آقای خاتمی. یک کار نیمه‌کاره‌ای دارید؛ این را الان که تشریف آورده‌اید به اتمام برسانید، و آن بحث موزه ملی، توسعه موزه ملی و میدان مشق است.

دارابی در پایان خواستار شد و گفت: یک کارگروهی را دستور دادند که برای این موضوع تشکیل شود. عرض کردیم که شورای عالی انقلاب فرهنگی مگر می‌شود وزیر میراث عضوش نباشد؟ گفتند: حتماً باید این کار انجام شود. استاد خسروپناه تشریف دارند، گفتگو کردیم، گفتند: ما اصلاً جای وزیر میراث را خالی می‌بینیم. در شورای عالی انقلاب فرهنگی، سند ملی میراث فرهنگی را به سرعت تصویب فرمودند و الان نوبت سند ملی موزه و موزه‌داری است که حکمرانی موزه‌داری در این کشور را در واقع ترسیم کند.

فرشچیان ستاره‌ای درخشان در آسمان فرهنگ و تمدن ایرانی بود

در ادامه این آیین غلامعلی حدادعادل به سخنرانی پرداخت و گفت: هنرمندی که در این ایام به ظاهر از دست دادیم، استاد فرشچیان است. پیش از این مراسم نیز شاهد بازگشایی موزه آثار ایشان در همین مجموعه بودیم. او ستاره‌ای درخشان در آسمان فرهنگ و تمدن ایرانی بود و هست. بنده به احترام ایشان، همین فرصت کوتاه را به تحسین و تجلیل از آن مرد بزرگ اختصاص می‌دهم.

وی عنوان کرد: من می‌پرسم که پیام چگونه باید عرضه شود؟ هر پیامی محتوایی دارد و صورتی که در جامعه ارائه می‌شود. پیام ممکن است حقیقتی والا باشد، اما اگر در جامعه به شکلی زیبا عرضه نشود، تأثیرگذار نخواهد بود. نمونه بارز این سخن، قرآن کریم است. حقیقتی بالاتر از قرآن وجود ندارد؛ کتابی که یکسره از جانب حضرت حق نازل شده است. اما خداوند این حقیقت را در فصیح‌ترین بیان فرو فرستاد، یعنی حقیقت را در پوشش هنر عرضه کرد.

حدادعادل ادامه داد: قرآن می‌توانست همان حقیقت را داشته باشد، اما مانند کتاب‌های دیگر با الفاظ ساده و معمولی بیان شود. اما خداوند به ما بندگانش درس می‌دهد که حق و حقیقت را زیبا عرضه کنیم. این زیبایی قرآن بود که راه را به سوی حقیقت گشود. نقل شده است که حضرت امام موسی بن جعفر علیه‌السلام به اندازه‌ای زیبا قرآن تلاوت می‌کردند که وقتی سقایی با مشک آب از کنار خانه ایشان عبور می‌کرد و صدای قرآن آن حضرت را می‌شنید، آن‌قدر می‌ایستاد تا آب مشک قطره‌قطره بر زمین بریزد، اما دلش نمی‌آمد شنیدن آن صوت دلپذیر را رها کند.

وی تصریح کرد: می‌خواهم بگویم استاد فرشچیان این درس را به‌خوبی فراگرفته بود. معنویت، خداشناسی، اسلام، تشیع و مفاهیم معنوی را به زیباترین صورت عرضه کرد. تابلوهایی چون «عصر عاشورا»، «ضامن آهو»، «ذبح اسماعیل»، «شهید» و بسیاری آثار دیگر، نمونه‌های روشن این حقیقت‌اند. استاد فرشچیان نگارگری ایران را که هنری دیرینه بود، از حالت تکراری و سنتی خارج کرد. او جوهره این هنر را حفظ کرد، اما آن را در خدمت حقیقت قرار داد.

 حدادعادل در پایان تأکید کرد: در تاریخ ایران در صد سال اخیر، دو استاد بزرگ نقاشی داشته‌ایم که شهرتشان در سراسر ایران پیچیده است؛ یکی شادروان کمال‌الملک و دیگری استاد فرشچیان. تفاوت این دو استاد بزرگ، که هر دو در بالاترین سطح هنری بودند، این است که استاد کمال‌الملک هنر غرب را به ایران آورد، اما فرشچیان هنر ایرانی-اسلامی را جهانی کرد و به غرب برد. روحش شاد و راهش پررهرو باد.

نسل جوان امروز به الگوهای واقعی نیاز دارد

محمدرضا عارف معاون اول ریاست جمهوری اسلامی ایران نیز در این مراسم به سخنرانی پرداخت و عنوان کرد: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مأموریت‌های مهمی بر عهده دارد و با اتکا به فرهنگ عظیم ایرانی و مردمی‌سازی فعالیت‌ها، در یک سال گذشته عملکرد خوبی داشته است. تکریم چهره‌های ماندگار اقدامی ارزشمند است؛ زیرا انتخاب چند نفر از میان انبوه شخصیت‌های برجسته، نیازمند معیارهای دقیق است. این اقدام، الگوسازی برای جوانان و نوجوانان را ممکن می‌کند. نسل جوان امروز بیش از هر زمان به الگوهای واقعی نیاز دارد. چنین برنامه‌هایی باید در سایر حوزه‌ها نیز ادامه یابد.

وی افزود: معرفی شخصیت‌های برجسته فرهنگی پاسخی جدی به سیاست ایران‌هراسی است؛ سیاستی که دشمنان پس از پیروزی انقلاب اسلامی دنبال کرده‌اند. همه تحریم‌ها و فشارهایی که به کشور تحمیل شده، برای جلوگیری از استقلال ایران و حذف جمهوری اسلامی بوده است. با وجود این، ملت ایران با انسجام و وحدت پاسخ قاطعی به دشمنان داده است. امروز دیپلماسی فرهنگی در کنار دیپلماسی علمی، نقش مهمی در ارتقای جایگاه ایران دارد. میراث فرهنگی می‌تواند در خنثی کردن ایران‌هراسی و تقویت پیوندهای تمدنی بین کشورها مؤثر باشد. آشنایی نسل جوان با میراث فرهنگی، سرمایه‌گذاری برای آینده است.

معاون اول ریاست جمهوری تاکید کرد: در شرایطی که با تهاجم فرهنگی مواجه هستیم، باید جوانان را با تاریخ، هنر و فرهنگ ایران پیوند دهیم تا میراث کهن ما برای نسل‌های آینده حفظ شود. حفاظت از میراث فرهنگی نیازمند همکاری همه دستگاه‌ها، نهادهای فرهنگی، جامعه مدنی و به‌ویژه تشکل‌های مردمی است. منابع مالی، توسعه نامتوازن شهری، فرسایش طبیعی، تهدیدات اقلیمی و حفاری‌های غیرمجاز از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه است که برای مقابله با آن‌ها باید از ظرفیت علمی و رویکردهای نوآورانه بهره گرفت. در مستندسازی میراث نیز کاستی‌هایی وجود دارد و باید تلاش بیشتری شود.

عارف در پایان گفت: ایران با سابقه‌ای بیش از چهار هزار سال در مهندسی و فناوری، میراث علمی ارزشمندی دارد که نمونه آن قنات‌ها و سازه‌های آبی شوشتر است. توجه به این جنبه‌ها باید در کنار حفاظت از میراث ملموس قرار گیرد. فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی از طریق رسانه‌ها و نظام آموزشی، کلید ایجاد حس مسئولیت برای حفاظت از آثار تاریخی است. تقویت این فرهنگ در زندگی روزمره، انسجام و وحدت ملی را افزایش می‌دهد و آینده فرهنگی کشور را تضمین می‌کند.

احیای میراث فرهنگی؛ اقدامی راهبردی

در ادامه این آیین عبدالحسین خسرو پناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، با تبیین مفهوم میراث در اندیشه اسلامی گفت که میراث تنها اشیای به‌جا مانده از گذشتگان نیست، بلکه جریانی زنده است که گذشته را به حال معنا می‌بخشد و آینده را بر پایه‌ای استوار بنا می‌کند. او با اشاره به آیه «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» افزود که میراث فرهنگی تجلی همین آیات آفاقی و انفسی است؛ آیات بیرونی در کالبد شهرها، معماری‌ها و آثار تاریخی، و آیات درونی در روح حکما، عرفا و هنرمندان.

وی با تأکید بر نقش چهره‌های فرهنگی در پیوند این دو حوزه، سه شخصیت برجسته را نمونه این پیوند معرفی کرد: حکیم ابوالقاسم فردوسی به‌عنوان حلقه وصل خرد ایران باستان و خرد اسلامی، شیخ شهاب‌الدین سهروردی به‌عنوان احیاگر حکمت خسروانی و پیونددهنده فلسفه با عرفان، و استاد محمود فرشچیان به‌عنوان هنرمندی که میان هنر، حکمت و سنت پیوند برقرار کرد.

خسروپناه با اشاره به «جنگ جهانی روایت‌ها» و تلاش دشمنان برای تحریف تاریخ ایران، احیای میراث فرهنگی را اقدامی راهبردی در جهاد فرهنگی و امنیت ملی دانست. او بر ضرورت طراحی «اطلس جامع سرمایه‌های انسانی تمدن‌ساز»، فعال‌سازی نهضت روایتگری پیشرفت، و عملیاتی‌کردن ظرفیت‌های اقتصاد فرهنگ تأکید کرد.

وی در پایان از تلاش‌های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تصویب اسناد ملی صنایع دستی و میراث فرهنگی تشکر کرد و ابراز امیدواری نمود که اسناد مربوط به موزه‌داری و گردشگری نیز به‌زودی نهایی شود.

در بخش دیگری از این مراسم، یاد و خاطره استاد محمود فرشچیان گرامی داشته شد. دو اثر شاخص او، «عصر عاشورا» و «ضامن آهو»، از آثار ثبت‌شده در فهرست جهانی هستند. خانم پروین فرشچیان، برادرزاده این هنرمند فقید، در سخنانی از رئیس‌جمهور و مسئولان کشور به‌دلیل تحقق آخرین خواسته استاد و همکاری در تدفین او قدردانی کرد. وی فرشچیان را «حکیم هنر» نامید و تأکید کرد که آثار او پیوندی میان سنت، حکمت و هنر برقرار کرده است.

شبی به‌یادماندنی در تاریخ فرهنگ ایران

همچنین سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، در سخنانی این مراسم را شبی به‌یادماندنی در تاریخ فرهنگ ایران توصیف کرد و گفت: بازگشایی موزه فرشچیان با همراهی بزرگان فرهنگ و هنر کشور، به این مکان تاریخی هویت تازه‌ای بخشیده است. انسان‌های بزرگ پس از حیاتشان نیز آغازگر تحولات فرهنگی هستند. جسم استاد فرشچیان از میان ما رفته اما نام و آثار او همچون چشمه‌ای جوشان برای همیشه تاریخ فرهنگ ایران باقی خواهد ماند.

صالحی امیری با تأکید بر جایگاه ایران در جهان فرهنگ، ایران را «جان و روح ملت» خواند و تصریح کرد: ایران تنها یک جغرافیا نیست، بلکه تبلور فرهنگ، تمدن، مفاخر، شاعران و هنرمندان است. روح ایران در اسطوره‌ها، مشاهیر و آثار ارزشمند تاریخی و فرهنگی نهفته است. هر نقطه از این سرزمین رازها و رمزهایی دارد که بیانگر عظمت تمدن ایرانی است.

وی با بیان اینکه ملت ایران هیچ‌گاه در برابر دشمنان تسلیم نشده و نخواهد شد، خاطرنشان کرد: سرمایه واقعی ما نه منابع مادی، بلکه مفاخر، اندیشمندان و هنرمندان این سرزمین هستند. میراث فرهنگی ما از پاسارگاد و تخت‌جمشید گرفته تا آثار ماندگار هنرمندانی چون فرشچیان، شناسنامه و هویت ما را شکل می‌دهد.

در میانه این مراسم از تمبر یادبود چهارمین آینم نکوداشت چهره‌های میراث فرهنگی رونمایی شد و از چهره‌های این عرصه قدردانی شد. از جمله این استادید، از زنده‌یاد استاد محمد فرشچیان نگارگر و استاد محمد مهریار به‌عنوان باستان‌شناس و پژوهشگر برجسته که یادگار خدمات او از پیشاپور تا تخت‌جمشید، نقش رستم و پاسارگاد در تاریخ ایران ماندگار است،  تجلیل شد. همچنین از استاد شیرازی به‌عنوان یکی از مفاخر حوزه معماری و میراث فرهنگی و مهندس سیف‌الله امینیان که سال‌ها در کاشان و اصفهان در حوزه مدیریت فرهنگی و مرمت آثار تاریخی خدمات ارزشمندی انجام داده است، قدردانی شد.

همچنین در این مراسم، استاد دکتر پروین سقط‌الاسلام به پاس نقش مؤثر خود در آموزش و مدیریت فرهنگی، به‌ویژه در میراث جهانی کاخ گلستان، مورد تقدیر قرار گرفت. استاد ابراهیم حیدری به‌عنوان پیشکسوت معماری و مرمت بناهای تاریخی که آثار ماندگاری از گلستان تا بوشهر و از تهران تا فارس بر جای گذاشته است، و همچنین مهندس حسین رعتی مقدم، معمار، مرمتگر و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی که در ثبت جهانی آثار تاریخی نقش داشته، تجلیل شدند.

در ادامه، از استاد دکتر محمدحسن طالبیان به‌عنوان مرمتگر پیشکسوت آثار و اشیای تاریخی، به‌ویژه در کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌های مرمت موزه ملی ایران، تقدیر به عمل آمد. همچنین دکتر مهناز عبدالله‌خانه گرجی به‌عنوان پژوهشگر و متخصص میراث فرهنگی در این فهرست قرار داشت.

این مراسم با اجرای قطعاتی زنده از محمد معتمدی خواننده به پایان رسید.