[عکس‌ها: سهیل صلاحی‌زاده]

به گزارش خبرنگار تئاتر صبا، نمایش «خواب زمستانی» واکاوی هنرمندانه و خلاقانه‌ای با تکیه بر فرم نمایشی جذاب و اثرگذار از احوالات زنان طبقه فرودست جامعه در یک دهه اخیر است که نشان می‌دهد مشکلات اقتصادی چقدر می‌تواند روی زنان اثرگذار باشد. مریم رادپور کارگردان نمایش با درک درست از متن درخشان «خواب زمستانی» نوشته لیلی عاج اثری در خور تعمل را خلق کرده. نمایشنامه «خواب زمستانی» پایان‌نامه کارشناسی ارشد  لیلی عاج و از کارهای اولیه نوشتاری او در تئاتر است. مسائل اقتصادی نقطه محوری خلق این درام است. مسئله‌ای که چندسالی است که همه مردم با آنها درگیراند و مهم نیست آدم‌ها چه شغل یا درآمدی دارند؛ این تغییرات و مسائل اقتصادی هر روز تاثیرات خود را بر زندگی آدم‌ها بر جای می‌گذارد. در کارنامه کاری رادپور آثاری چون پیک نیک در میدان جنگ، چند چرکنویس چروکیده، پدر آن، راز دژ کلات و… دیده می‌شود. نمایش «خواب زمستانی» سه اپیزود دارد و در تماشاخانه مهرگان تا اواخر شهریور ماه روی صحنه است. در اپیزود اول، ۳ خواهر ساکن آپارتمانی در جنوب تهران که درگیر مشکلات متعددی هستند، ناخواسته وارد ماجرایی خطرناک می‌شوند. در اپیزود دوم؛ روایت‌های فرشته، نویسنده‌ای با مشکلات روحی لحظات قبل از اعدام خود را سپری می‌کند و در اپیزود سوم؛ روایت‌های زینت، کارمند غسالخانه از  شغل وتجربیات زندگیش می‌گوید. با مریم رادپور درباره کارگردانی این اثر و بازی‌اش گفت‌وگویی انجام داده‌ام.

٭٭٭ متن «خواب زمستانی» یکی از درام‌های زنانه شاخص دهه اخیر تئاتر است. آیا به همین دلیل این نمایشنامه را برای اجرا انتخاب کردید؟
– همه شخصیت‌های نمایشنامه زن هستند و این برای من خیلی قابل احترام است که نویسنده تلاش می‌کند در اپیزود اول نشان بدهد که سه خواهر تحت چه شرایط دشواری فقط تلاش می‌کنند شکم‌شان را سیر کنند. در این اثر سه بخش جامعه نشان داده می‌شود. در اپیزود دوم، شخصیت اصلی زنی به نام فرشته و خاستگاهش طبقه متوسط اجتماعی است و اوضاع زندگی تو نسبت به سه خواهر اپیزود اول بهتر است. در اپیزود سوم زندگی زن غسالی روایت می‌شود که نه از سر نیاز مالی، بلکه برای کار صواب در غسالخانه مرده‌شویی می‌کند…

٭٭٭ لیلی عاج «خواب زمستانی» را در اوایل دهه نود نوشته و شما یک دهه بعد آن را روی صحنه برده‌اید. چقدر در اجرا، در متن دراماتورژی انجام دادید؟
– اقتباس من کمابیش وفادارانه است و تغییرات جزئی در کار انجام دادم. به هر حال اوضاع اقتصادی مردم نسبت به یک دهه  قبل تغییر پیدا کرده است. هنوز خانواده‌های زیادی درگیر مسائل اقتصادی هستند و بخش زیادی از طبقه متوسط یک دهه قبل، این سال‌ها جزو طبقه پایین جامعه شده‌اند.

٭٭٭ آیا حضور زن نویسنده در نمایش به عنوان راوی کل مطرح است و یا حلقه واسط بین سه اپیزود است؟
– زن نویسنده، راوی کل نمایش نیست و سه اپیزود نمایش به هم مرتبط هستند. اپیزود دوم به اول مرتبط است و اپیزود سوم به دوم. زن نویسنده قصه سه خواهر اپیزود اول را نوشته است و در اپیزود سوم زن مرده‌شوی بخشی از قصه زندگی فرشته را روایت می‌کند. این روال اپیزودها را به هم مرتبط کرده است و فرشته داستان سه خواهر را روایت و زینت پایان بخش فرشته را روایت می‌کند.

٭٭٭ نکته مهم درباره شخصیت‌های «خواب زمستانی» استیصال آنها است که قدرت تغییر شرایط را ندارند و به بن‌بست می‌رسند…
– این زن‌ها با توجه به موقعیت و جایگاه‌شان نمی‌توانند سرنوشت‌شان را به روند مطلوبی هدایت کنند.

٭٭٭ یک نوع فضای پوچ‌گرا هم در کار دیده می‌شود…
– نه، با این برداشت موافق نیستم. در نهایت این زن‌ها هر کدام‌شان با چالشی مواجه هستند و عاقبت‌شان مرگ است. این قضیه برای من ناراحت‌کننده بود.

٭٭٭ آیا اجرای لیلی عاج از متن‌اش را در ده سال قبل در تالار مولوی دیده بودید؟
– بله، البته نمی‌خواهم بگویم اجرای من از این اجرا خیلی متفاوت است، اما تلاش کرده‌ام که به‌هر حال یک اثر مستقل دیده شود.

٭٭٭ این تفاوت‌ها در چه بخش‌هایی قابل تعریف است؟
– بحث کارگردانی بسیار متفاوت از اجرای خانم عاج است.

٭٭٭ آیا شما هم در بخش سوم نمایش از فضای سورئالیستی پیروی کردید؟
– ساختار اجرای بخش دوم نمایش سوررئال است.

٭٭٭ بر اساس کدام ویژگی، نقش فرشته را بازی کردید؟
– موقعی که متن را خواندم، ارتباط عجیبی با شخصیت فرشته برقرار کردم و نتوانستم برای بازی این نقش بازیگر دیگری انتخاب کنم.

٭٭٭ در جنس بازی‌تان چه مشخصه‌ای را به نقش الصاق کردید؟
– یک بازی درونی که جاهایی برون‌گرایانه می‌شود.

٭٭٭ با توجه به دشواری کارگردانی این نمایش آیا برای شما دشوار نبود در کنار کارگردانی، در نمایش هم بازی کنید؟

– راستش کار بسیار دشواری در این چند ماهه داشتم… به‌هرحال این نقش آنقدر برایم جذاب بود که با وجود سختی‌ها، کار توامان را به جان خریدم. حتی موقعی که در مورد شخصیت فرشته متن را می‌خوانی کلماتی که او بیان می‌کند، به بازیگر حس و حال و انرژی عجیب و غریبی می‌بخشد.

٭٭٭ نمایش کار دیالوگ‌محوری است…
– بله و آنقدر دیالوگ درست و سنجیده مناسب هر شخصیت نوشته شده که بازیگر به راحتی می‌تواند نقش‌اش را بازی کند.

٭٭٭ «خواب زمستانی» را کدام طیف از مخاطبان باید ببینند؟
– با توجه به فضا و جنس متن و اجرا ممکن است هر نوع مخاطبی نتواند با اجرا ارتباط برقرار کند، اما معتقدم خانم‌ها می‌توانند ارتباط بهتری با نمایش برقرار کنند.

٭٭٭ نکته مهم متن علی‌رغم زنانه بودنش، دوری از شعارهای فمینیستی است…
– چند شخصیت مرد در اپیزود اول نمایش وجود دارند که به سه خواهر فشار و استرس وارد می‌کنند که در حاشیه ماجرا قرار دارند. سه دختر هم پدرشان را در وضعیت فعلی زندگی‌شان مقصر می‌دانند…

٭٭٭ اما پدر هم قربانی است تا مقصر…
– درست است. او تحت شرایطی که قرار گرفته، این وضعیت را برای دخترانش رقم زده…

٭٭٭ علی‌رغم اینکه «خواب زمستانی» اولین تجربه حرفه‌ای نوشتاری لیلی عاج است، اما بهترین کار او هم در طول یک دهه فعالیتش در تئاتر محسوب می‌شود…
– من هم با شما موافقم و «خواب زمستانی» را بهترین کار لیلی عاج در عرصه متن‌نویسی می‌دانم. البته شاید این اظهارنظر سلیقه شخصی من و شما باشد. من یک‌باری تجربه بازی برای لیلی عاج را در اجرای نمایش «نایب‌سرخی‌ها» در کنار دستیاری کارگردانی داشتم…

٭٭٭ آیا لیلی عاج نمایش را دیده است؟
– هنوز روزهای اول اجرا است و چند شب دیگر به دیدن اجرا می‌آید.

٭٭٭ چگونه برای اقتباس از «خواب زمستانی» با او به توافق رسیدید؟
– با ایشان سابقه همکاری و شاگردی داشتم و در ضمن میزان علاقه‌ام را به این کار می‌دانست و موقعی که درخواست اقتباس از کارش را کردم، موافقت کرد. نمایش را در جشنواره‌هایی مثل جشنواره تئاتر بتالوگ شرکت دادم که مورد توجه هم قرار گرفت.

گفت وگو: احمد محمداسماعیلی

peyman.esmaeli@gmail.com