
ناصر ارباب/صبا، صنایعدستی و هنرهای سنتی ایران بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی این سرزمین را شکل میدهند؛ هنرهایی که حاصل سالها تجربه، مهارت و خلاقیت استادکارانی هستند که بسیاری از آنها دور از هیاهوی بازار و رسانه، در کارگاههای کوچک شهرها و روستاهای مختلف کشور به فعالیت مشغولاند. با وجود ظرفیت گسترده این حوزه، ناشناخته ماندن هنرمندان، دشواری دسترسی به بازارهای فروش، ضعف نظام توزیع و گسست نسلهای جدید از هنرهای بومی، از جمله چالشهایی است که بقای بسیاری از این رشتهها را با تهدید مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، رسانه میتواند نقشی فراتر از معرفی یک اثر هنری داشته باشد و با روایت زندگی، تجربه و شیوه کار استادکاران، زمینه ارتباط دوباره جامعه با این میراث ارزشمند را فراهم کند. مجموعه مستند تلویزیونی «دستآفریدهها» با همین رویکرد و در سه فصل تولید شده و با نمایش فرایند خلق آثار هنری و معرفی هنرمندان صنایعدستی، تلاش کرده است سهمی در دیده شدن این گنجینههای فرهنگی داشته باشد.
داوود سماواتییار، تهیهکننده مجموعه مستند «دستآفریدهها»، در گفتوگو با صبا درباره تأثیر این مجموعه بر زندگی هنرمندان، نقش رسانه در حفظ هنرهای سنتی، موانع اقتصادی توسعه بازار صنایعدستی و سهم سیاستگذاریهای فرهنگی در افول برخی از این هنرها سخن گفت.
«دستآفریدهها» حصار انزوای هنرمندان را شکست
سماواتییار با اشاره به تأثیر پخش حدود ۸۰ قسمت از مجموعه «دستآفریدهها» بر زندگی هنرمندان صنایعدستی اظهار کرد: بزرگترین آسیب و رنج هنرمندان سنتپیشه و فعالان صنایعدستی در کشور ما، ناشناخته ماندن و انقطاع میان نسل خالق اثر و جامعه مصرفکننده، بهویژه نسل جوان امروز است. هدف ما در این مجموعه صرفاً ثبت تصویری کارتپستالی و موزهای از هنرهای دستی و سنتی نبود، بلکه تلاش کردیم دوربین را به درون کارگاههای کوچک استادکاران ببریم و آنها را بهعنوان الگوهای زنده هویت ایرانی ـ اسلامی به نمایش بگذاریم.
او ادامه داد: خوشبختانه پس از پخش حدود ۸۰ قسمت از این مجموعه در سه فصل، آثار ملموس و دلگرمکنندهای در زیست حرفهای و معیشتی این هنرمندان اتفاق افتاده است. بسیاری از این استادکاران در شهرها و حتی روستاهای دورافتاده فعالیت میکنند و دسترسی مناسبی به بازار آزاد ندارند. پخش آثار در رسانه ملی و بازنشر آنها در رسانههای دیجیتال باعث شده مخاطبان، علاقهمندان و خریداران عمده از نقاط مختلف کشور مستقیماً با این هنرمندان ارتباط برقرار کنند.
تهیهکننده «دستآفریدهها» با بیان اینکه سفارشهای مستقیم خرید آثار پس از پخش برخی قسمتها افزایش پیدا کرده است، توضیح داد: از حکاکی روی نقره، نقاشی و نگارگری گرفته تا سرامیک، سفالگری، بافتهها، فلزکاری و تذهیب، هنرمندان رشتههای مختلف پس از معرفی در این مجموعه با استقبال مخاطبان و سفارشهای تازه مواجه شدهاند.
سماواتییار یکی دیگر از نتایج تولید این مجموعه را احیای ارتباط میان نسلهای مختلف دانست و گفت: یکی از ثمرات مهم تولید و پخش فیلم مستند، جلب توجه نسل جوان و جویای کار به حرفههای دستی است. پس از معرفی تعدادی از استادکاران کمتر دیدهشده، جوانان بومی بسیاری ترغیب شدند بهعنوان شاگرد به کارگاهها بازگردند و در مسیر یادگیری این هنرها قرار بگیرند. این اتفاق میتواند به زنده ماندن مهارتهایی کمک کند که در معرض فراموشی قرار دارند.
سماواتییار با اشاره به تأثیر رسانه بر توجه نهادهای حمایتی به هنرمندان صنایعدستی افزود: گاهی دستگاههای متولی، هنرمندان واقعی را از پشت میزهای اداری میبینند. «دستآفریدهها» به آینهای تبدیل شد تا مدیران فرهنگی، وزارتخانههای مرتبط، صندوق اعتباری هنر و نهادهای حمایتی متوجه حضور این گنجینههای زنده انسانی در استانهای مختلف شوند. برخی از این هنرمندان پس از معرفی در مجموعه، مورد توجه و حمایت بخشهای ملی و بینالمللی قرار گرفتند و برای خرید آثار یا معرفی بیشتر آنها با هنرمندان تماس گرفته شد.
این تهیهکننده در ادامه، بازگشت منزلت اجتماعی به هنرمندان اصیل را مهمتر از دستاوردهای اقتصادی دانست و بیان کرد: وقتی یک استادکار باتجربه میبیند هنر و رنج سالهای مستمر او با کیفیت مناسب تصویری و صوتی در رسانه ملی روایت میشود و این روایت نسل جدید را به یادگیری حرفه او ترغیب میکند، بزرگترین سرمایه معنوی برای ادامه مسیر به او بازمیگردد. در چنین شرایطی، هنرمند دیگر صرفاً یک تولیدکننده نیست، بلکه بهعنوان یک قهرمان فرهنگی مورد توجه قرار میگیرد.

معرفی هنرمندان بدون حمایت اقتصادی کافی نیست
سماواتییار در پاسخ به این پرسش که معرفی هنرمندان بدون حمایت اقتصادی تا چه اندازه میتواند به حفظ صنایعدستی کمک کند، اظهار کرد: رسانه بهتنهایی نمیتواند ضامن بقا باشد. اگر پیوند مناسبی میان رسانه و زنجیره ارزش اقتصادی برقرار نشود، روایت رسانهای صرفاً در حد مرثیهخوانی فاخر یا ثبت موزهای هنرهای در حال از بین رفتن متوقف خواهد ماند.
او با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به صنایعدستی از شیءمحوری به انسانمحوری توضیح داد: در بسیاری از برنامهها و رویدادهای مرتبط با صنایعدستی، تنها محصول نهایی بهعنوان یک شیء لوکس یا تزئینی به نمایش گذاشته میشود؛ در حالی که ما در «دستآفریدهها» کانون توجه را از شیء به انسان صاحب فکر و خالق اثر معطوف کردهایم. وقتی نگاه خلاقانه و کارآفرین یک هنرمند همراه با جزئیات مراحل تولید به تصویر کشیده میشود، ریشه تاریخی و قصه زیسته استادکار نیز در قاب رسانه دیده میشود و به محصول او ارزش افزوده معنایی و هویتی میبخشد.
این تهیهکننده افزود: چنین تصویرگریای از انزوای اجتماعی استادکار جلوگیری میکند، ذائقه بصری مخاطب را در برابر هجمه محصولات صنعتی، بیکیفیت و وارداتی جهت میدهد و نسل جدید را متوجه ریشههای تمدنی خود میکند؛ اما حقیقت این است که تنها با منزلت معنوی نمیتوان چراغ کارگاه را روشن نگه داشت و اقتصاد خانواده هنرمند صنایعدستی را حفظ کرد.
سماواتییار با اشاره به ضرورت ایجاد مسیرهای دسترسی و خرید مستقیم آثار هنری بیان کرد: معرفی رسانهای در بهترین حالت کاتالیزور و پیشران تقاضاست، نه خریدار و توزیعکننده نهایی. وقتی مخاطب پس از تماشای برنامه به یک گلیم، سفال، قلمزنی یا اثر سرامیکی علاقهمند میشود، اما هیچ دسترسی دیجیتال، بازار اختصاصی یا بستهبندی استانداردی برای خرید آن پیدا نمیکند، این مسیر به بنبست میرسد.
او ادامه داد: یکی دیگر از مشکلات، واسطهگریهای فرساینده است. واسطههایی که محصول را با بهایی ناچیز از کارگاه یا استادکار خریداری میکنند و با قیمتهای گزاف در فروشگاهها و گالریها به فروش میرسانند، عملاً سود اقتصادی را از چرخه تولیدکننده واقعی خارج میکنند.
سماواتییار همچنین کاربردیسازی صنایعدستی را از ضرورتهای حفظ این هنرها دانست و گفت: صنایعدستی باید دوباره به متن زندگی روزمره مردم بازگردد. این هنرها روزگاری حضوری پررنگ در زندگی پدران و مادران ما داشتند، اما امروز در بسیاری از موارد تنها جنبه دکوری و ویترینی پیدا کردهاند. معرفی آثار هنرمندان باید با همافزایی طراحان صنعتی و معماران داخلی همراه شود تا این هنرها متناسب با نیازهای زندگی معاصر، کاربردی و بهروز شوند.
صنایعدستی ایران از زنجیره ارزش اقتصادی محروم است
تهیهکننده «دستآفریدهها» درباره دلایل نبود بازار مناسب برای هنرهای سنتی ایران با وجود ظرفیتهای گسترده این حوزه اظهار کرد: ایران از نظر تنوع رشتههای صنایعدستی در ردیف سه کشور نخست جهان قرار دارد، اما در سهم از بازار جهانی و حتی پایداری بازار داخلی، با جایگاه واقعی خود فاصله زیادی دارد. در طول سالها سفر به استانهای مختلف و حضور در کارگاههای صنایعدستی، این واقعیت برای من ملموس شده است که مشکل ما هرگز در حوزه خلق و مهارت زیباییشناختی نبوده است؛ دست هنرمند صنایعدستی معجزه میکند. چالش بنیادین ما در انقطاع ساختاری زنجیره ارزش و مدیریت ناکافی هنر بهعنوان یک صنعت پویاست.
او نخستین حلقه مفقوده در این زمینه را ضعف پژوهش بازار و طراحی معاصر دانست و توضیح داد: بسیاری از آثار سنتی ما در فرمها و ابعادی منجمد شدهاند که با مختصات زندگی آپارتمانی و سبک زندگی شهری نسل امروز سازگار نیستند. حلقه مفقوده در اینجا طراحان واسط و ایدهپردازانی هستند که بتوانند میان اصالت کهن و نیازهای مدرن امروز، پلی از جنس طراحی صنعتی و کاربردیسازی ایجاد کنند.
سماواتییار با اشاره به قسمت «هویت» از فصل سوم این مجموعه که درباره استاد آرش شجاعی و به نویسندگی و کارگردانی زندهیاد دکتر امیرحسن ندایی تولید شده است، افزود: این موضوع در آن قسمت نیز بهوضوح مورد توجه قرار گرفت. مادامی که صنایعدستی صرفاً کارکرد دکوری و تزئینی داشته باشد، در سبد خرید ضروری خانوادهها قرار نمیگیرد و با هر تکان اقتصادی و افزایش قیمت اقلام اصلی، نخستین کالایی خواهد بود که از سبد مصرف حذف میشود.
او ضعف بستهبندی، هویت بصری و شناسنامه آثار را از دیگر موانع توسعه بازار دانست و گفت: محصولی که حاصل ماهها رنج دست استادکار است، گاهی در نامناسبترین شکل ممکن، داخل پلاستیکهای نامرغوب و بدون جعبه، بستهبندی شکیل و شناسنامه اثر عرضه میشود. در بازار امروز دنیا، تنها خود محصول خریداری نمیشود، بلکه روایت و حس تعلق به اثر نیز اهمیت دارد. ما در مجموعه «دستآفریدهها» قصه زیستبوم، هویت قومی و رنج سازنده اثر را روایت میکنیم، اما این روایت در زنجیره تجاری با بروشور معتبر، شناسنامه اصالت و بستهبندی در شأن اثر همراه نیست.
این تهیهکننده با انتقاد از نظام توزیع و واسطهگری غیرمولد تصریح کرد: میان کارگاه استادکار و ویترین گالریها و فروشگاههای بزرگ، دیوار بلندی از واسطهها کشیده شده است. تولیدکننده به دلیل نیاز مالی و نداشتن دسترسی به بازار هدف، دسترنج خود را با کمترین حاشیه سود به واسطهها میفروشد و بخش عمده سود نصیب دلالان میشود. چنین سیستمی انگیزه بازتولید را در استادکار از بین میبرد. ما همچنان به شبکه حرفهای هوشمند و سایتهای جامع تجارت الکترونیک برای عرضه بیواسطه دستآفریدهها نیاز داریم.
سماواتییار قفل شدن دروازههای صادراتی و غفلت از دیپلماسی فرهنگی ـ تجاری را از دیگر مشکلات این حوزه برشمرد و افزود: هنرمند بهتنهایی نه زبان تجارت بینالمللی را میداند و نه با ضوابط گمرکی و استانداردهای جهانی آشناست. نبود شرکتهای مدیریت صادرات تخصصی در حوزه هنر و فعال نبودن ظرفیت رایزنان بازرگانی و فرهنگی در سفارتخانهها، دسترسی صنایعدستی ایران به بازارهای جهانی را محدود کرده است.
او با اشاره به نبود هماهنگی میان نهادهای مسئول گفت: یک نهاد وام میدهد، نهاد دیگر متولی آموزش است، دستگاهی نمایشگاه برگزار میکند و رسانه نیز مسیر خودش را میرود. نبود یک کنسرسیوم یا نهاد هماهنگکننده باعث شده است مدل پایداری از ایده تولید تا مصرف نهایی شکل نگیرد. نجات صنایعدستی در گرو بازتعریف آن در قالب اقتصاد خلاق و تکمیل حلقههای مدیریت کسبوکار، برندینگ، بستهبندی و بازاریابی است.

سیاستگذاری فرهنگی به توانمندسازی هنرمندان توجه نکرده است
این تهیهکننده در پاسخ به پرسشی درباره سهم سیاستگذاریهای فرهنگی در افول برخی هنرهای سنتی اظهار کرد: اگر بخواهیم با شفافیت سخن بگوییم، باید اعتراف کنیم که سیاستگذاریهای فرهنگی در دهههای گذشته، ناخواسته یکی از عوامل اصلی رکود و تضعیف بخشی از صنایعدستی بوده است. این سهم منفی حاصل سوءنیت نبوده، بلکه معلول یک خطای پارادایمی در حکمرانی فرهنگی است؛ خطایی که هنر اصیل و صنایعدستی را نه یک زیستبوم مولد اقتصادی و تمدنی، بلکه حوزهای حاشیهای، رمانتیک و محتاج کمک فرض کرده است.
او با انتقاد از رویکرد حمایتی نامناسب برخی نهادها توضیح داد: نهادهای متولی سالهاست حمایت را در پرداخت وامهای خرد و کمبهره خلاصه کردهاند. وامی که به استادکار داده میشود، بدون آنکه زنجیره تأمین مواد اولیه اصلاح شود یا بازاری برای فروش آثار تولیدی او وجود داشته باشد، صرفاً بار بدهی بانکی هنرمند را سنگینتر میکند.
سماواتییار همچنین نمایشگاهزدگی و برگزاری رویدادهای مقطعی را از آسیبهای سیاستگذاری در این حوزه دانست و گفت: سیاستگذاری ما گرفتار نمایشگاهزدگی است؛ رویدادهایی چندروزه که پس از بریدن روبان و گرفتن عکسهای یادگاری مدیران، هنرمند را با هزینههای گزاف رفتوآمد و تولید، دوباره به حال خود رها میکنند. بازار صنایعدستی با تقویم مناسبتی زنده نمیماند، بلکه به جریان دائمی عرضه و تقاضای خلاقانه نیاز دارد.
او با اشاره به تمرکزگرایی در تصمیمگیریها افزود: بخش عمده سیاستها و بودجهها در تهران و مراکز استانها متمرکز میشود، در حالی که نبض زنده صنایعدستی ایران در روستاها، ایلات و شهرهای حاشیهای میتپد. مدیران متولی غالباً شناخت دستاولی از وضعیت معیشت هنرمندان و نحوه تهیه مواد اولیهای مانند پشم، خاک و فلز در مناطق دوردست ندارند و تصمیمهایی میگیرند که با واقعیت میدانی نسبتی ندارد.
این تهیهکننده تکثر دستگاههای مسئول و نبود مدیریت هماهنگ را نیز از عوامل تضعیف این حوزه دانست و بیان کرد: صنایعدستی میان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، وزارت صمت در بخش تجارت و مواد اولیه، وزارت کار، گمرک و شهرداریها پاسکاری میشود. فقدان یک نهاد مقتدر فرابخشی باعث شده است هر دستگاه در زمان بحران، مسئولیت را به گردن دیگری بیندازد.

چراغ کارگاهها با مستمری و بیمه استادکاران روشن میماند
سماواتییار در تشریح راهکارهای اصلاح سیاستگذاری فرهنگی، بر ضرورت تغییر رویکرد از حمایتهای مقطعی به توسعه زیرساختها تأکید کرد و گفت: حمایت مالی باید به زیرساختها تعلق بگیرد؛ یعنی دولت در تأمین ارزان و استاندارد مواد اولیه، ایجاد پلتفرمهای توزیع و تضمین خرید یا صادرات آثار شاخص هنرمندان سرمایهگذاری کند، نه اینکه صرفاً به پرداخت وامهای خرد یا خرید بیرویه محصولات بسنده کند.
او هدایت بودجه خریدهای دولتی به سمت آثار صنایعدستی را از دیگر راهکارهای مؤثر دانست و افزود: دولت و شرکتهای شبهدولتی از بزرگترین کارفرمایان اقتصادی کشور هستند. سیاستگذاری فرهنگی باید به شکلی الزامآور تعیین کند که دستگاههای دولتی برای هدایای سالانه، همایشها و جوایز، بهجای کالاهای لوکس وارداتی یا محصولات مصرفی بیهویت، آثار تولیدشده توسط هنرمندان صنایعدستی را خریداری کنند. چنین سیاستی میتواند به رونق تولید و ایجاد تقاضای پایدار کمک کند.
این تهیهکننده با اشاره به ضرورت حمایت اجتماعی از استادکاران باسابقه تصریح کرد: بزرگترین مشکل در حوزه صنایعدستی و هنرهای سنتی، خاموش شدن چراغ یک هنر با درگذشت یک استادکار است. سیاستگذار باید مدل حاملان میراث زنده بشری را اجرا کند؛ یعنی به استادکاران صاحب فکر و ایده، مستمری مناسب و بیمه کامل اختصاص دهد تا مأموریت اصلی آنها آموزش، انتقال تجربه و تربیت شاگرد برای نسل بعد باشد، نه اینکه دائماً نگران تأمین قوت روزانه خود باشند.
او همچنین تسهیل صادرات را یکی از الزامات توسعه صنایعدستی دانست و گفت: این حوزه با مسائل پیچیده ارزیابی گمرکی، پیمانسپاری ارزی و قوانین دستوپاگیر مواجه است. دولت باید با تسهیل قوانین گمرکی و راهاندازی پایانههای صادراتی تخصصی هنر، امکان ارسال آزادانه دستآفریدههای ایرانی به دست خریداران بینالمللی را فراهم کند.
سماواتییار در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: دولت باید بسترساز و تنظیمگر باشد. وظیفه نهادهای متولی این است که از مداخلههای مستقیم و زائد فاصله بگیرند، موانع قانونی، مالیاتی و اقتصادی را اصلاح کنند و زیرساخت ارتباطی میان هنرمند صاحب اثر، بازار و رسانه را فراهم آورند. اقتصاد صنایعدستی و هنرهای سنتی به یک زیستبوم حمایتی پایدار نیاز دارد و رسانههای سنتی و نوین باید به پلی دائمی میان این خالقان کمتر دیدهشده و بدنه جامعه تبدیل شوند.
او خاطرنشان کرد: تثبیت و بقای این جریان در گرو همافزایی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، نهادهای اعطاکننده تسهیلات، فعالان تجارت الکترونیک و تشکلهای صنفی است. پیوند مستندسازی با پلتفرمهای فروش و ایجاد فروشگاهها و بازارهای پایدار، راهی برای نجات این میراث از حاشیه و بازگرداندن آن به متن اقتصاد ملی است.