
سمیرا جعفری/صبا، راما قویدل، کارگردان تلویزیون، پس از چهار سال دوری از این رسانه با سریال «بیگانگان» بازگشته است؛ بازگشتی که اگرچه با حمایت و تعامل مدیران همراه بوده، اما شرایط دشوار تولید، محدودیتهای اجرایی و آنچه او افول کیفیت در تلویزیون میداند، تجربهای متفاوت برایش رقم زده است. قویدل معتقد است امکاناتی که روزگاری بخشی از شرایط طبیعی فیلمسازی بودند، امروز به آرزو تبدیل شدهاند و تلویزیون برای بازسازی ارتباط ازدسترفته با مخاطب، به چیزی فراتر از افزایش تعداد تولیدات نیاز دارد.
این کارگردان که فعالیت حرفهای خود را از ۱۲سالگی و در فضای سینما و تلویزیون آغاز کرده، مسیرش را از تدوین و دستیاری به کارگردانی رسانده و در کارنامه خود حدود ۱۴ تا ۱۵ سریال دارد. او با وجود فراز و نشیبهای مدیریتی و اتفاقات ناخوشایندی که در سالهای همکاری تجربه کرده، همچنان تلویزیون را خانه خود میداند و تأکید میکند که این رسانه فرصت تجربه و فیلمسازی را در اختیارش گذاشته است.
با این حال، این تعلق خاطر مانع انتقاد او از وضعیت امروز تلویزیون نشده است. قویدل با یادآوری تعبیر پیشین خود درباره افول دوران طلایی تلویزیون، میگوید چارچوبهای تولید بهتدریج تنگتر شدهاند؛ تا جایی که امکاناتی که زمانی در دسترس فیلمسازان بود، اکنون به حسرت تبدیل شده است. به اعتقاد او، مسئله فقط کمبود بودجه نیست، بلکه نوع نگاه مدیران و تهیهکنندگان به اجرای پروژه نیز در این وضعیت نقش دارد. او میگوید بسیاری از فیلمسازان با انگیزه ساخت اثری باکیفیت وارد پروژه میشوند، اما در مواجهه با موانع تولید، بهتدریج خسته و ناامید میشوند و در نهایت با شرایط موجود کنار میآیند.
کیفیت؛ حلقه مفقوده تلویزیون
قویدل مهمترین مسئله امروز تلویزیون را کیفیت میداند؛ معیاری که به گفته او در دورههایی جای خود را به پر کردن آنتن داده است. او معتقد است زمانی تهیهکنندگان، کارگردانان و عوامل تولید به دنبال ساخت آثاری بودند که معنا، مفهوم و امضای مؤلف داشته باشند، اما بهمرور چیزهایی جایگزین مؤلفههای اصلی اثر شدهاند.
این کارگردان برای توضیح تفاوت نگاه نسلهای گذشته و امروز، به تجربههایش از پشت صحنه تولیدات قدیمی اشاره میکند؛ روزگاری که گروههای فیلمسازی با امکانات محدود و شرایط دشوار، اما با عشق و اعتقاد کار میکردند. او با نقل خاطرهای از پدرش، امیر قویدل، تأکید میکند که باور و احساس سازنده میتواند در جان اثر ثبت شود؛ همان عاملی که گاهی باعث میشود فیلمی با وجود ضعفهای فنی به دل مخاطب بنشیند.
از نگاه او، فیلمسازی بهتدریج به شغل و محل درآمد تبدیل شده و دغدغه ساخت اثر ماندگار کمرنگ شده است. قویدل البته درباره ریزش مخاطب تلویزیون ادعای کارشناسی ندارد، اما معتقد است گرما و ارتباطی که زمانی میان خانوادهها و تلویزیون وجود داشت، دیگر مانند گذشته نیست. او تأکید میکند که نمیتوان پلتفرمها را تنها عامل این فاصله دانست؛ تلویزیون نیز باید سهم خود را در کاهش کیفیت و تغییر رابطه با مخاطب بررسی کند.
بازگشت به تلویزیون با تردید و امید
قویدل درباره چهار سال فاصله گرفتن از تلویزیون میگوید در این مدت پیشنهادهایی برای کارگردانی داشته، اما احساس میکرد فضای موجود چندان پذیرای نگاه و شیوه کاری او نیست. به همین دلیل به مستندسازی فرهنگی در حوزه ادبیات و کتاب روی آورد و مدتی در فضای متفاوتی فعالیت کرد.
با این حال، بازگشت به تلویزیون همچنان آرزوی او بود. پیشنهاد ساخت «بیگانگان» از سوی علیاکبر تحویلیان، تهیهکنندهای که پیشتر تجربه همکاریهای متعددی با او داشت، مطرح شد. آنچه قویدل را به این پروژه جذب کرد، موضوع آن بود؛ روایتی درباره داعش و اسارت ایرانیها در عراق که به اعتقاد او، ظرفیت پرداختن به تصویری را داشت که این گروه از اسلام ارائه میکند و میتواند زمینهساز اسلامهراسی شود.
او در تحقیقات خود به نمونههایی از سریالهای اروپایی درباره اسلامهراسی و جریانهای راست افراطی رسیده بود و معتقد بود این موضوع پیشتر در آن کشورها مورد توجه قرار گرفته است. قویدل در عین حال درباره برخی آثار داخلی با موضوع داعش نیز نظر انتقادی دارد و میگوید نتوانسته با سریال «سقوط» ارتباط برقرار کند و آن را متأثر از سریال سوئدی «خلافت» میداند؛ همچنین با وجود احترام به ابراهیم حاتمیکیا، از فیلم «به وقت شام» نیز تأثیر مورد انتظارش را دریافت نکرده است.
«بیگانگان»؛ تنها ۳۰ درصد از آنچه در ذهنم بود
تولید «بیگانگان» در شرایطی انجام شد که گروه با محدودیتهای ناشی از جنگ و دشواریهای اجرایی روبهرو بود. قویدل حتی نام ذهنی این پروژه را «بینالحربین» گذاشته بود؛ زیرا تولید آن از جنگ ۱۲روزه آغاز شد و در شرایط جنگی دیگری به آنتن رسید.
او میگوید تولید یک اثر جنگی در شرایطی که حتی امکان استفاده آزادانه از فشنگ مشقی وجود نداشت، پیچیدگیهای زیادی داشت. برای نمونه، فیلمبرداری یکی از سکانسهای مهم مرگ شخصیت دکتر الوند، به دلیل محدودیت زمانی استفاده از فشنگ مشقی و برنامهریزی برای تصویربرداری صحنههای مختلف، به چند بازه زمانی در طول شب تقسیم شده بود.
قویدل تأکید میکند که بسیاری از صحنهها و ایدههایی که در ذهن داشته، به دلیل شرایط تولید امکان اجرا پیدا نکردهاند. به گفته او، «بیگانگان» تنها حدود ۳۰ درصد از آن چیزی است که در ابتدا تصور میکرده و اگر پروژه در شرایط عادی و با امکانات مناسب ساخته میشد، میتوانست کیفیتی بهمراتب بالاتر داشته باشد. با وجود این دشواریها، بازخوردهای مخاطبان را دلگرمکننده توصیف میکند.
ممیزیهای متناقض و فاصله میان تولید و پخش
یکی دیگر از محورهای انتقاد قویدل، نحوه اعمال ممیزی در تلویزیون است. او معتقد است برخی محدودیتها، بهویژه در نمایش خشونت، گاهی با منطق روایت سازگار نیستند و میتوانند اثرگذاری یک صحنه را از بین ببرند. به گفته او، هدف از نمایش خشونت لزوماً آزار مخاطب نیست، بلکه ممکن است انتقال معنایی مشخص در دل داستان باشد.
او برای توضیح این تناقض به تجربه سریال «گمشده» در سال ۱۳۸۸ اشاره میکند؛ جایی که نمایش چهره خونآلود شخصیتی که بر اثر تصادف به بیمارستان منتقل میشد، با اصلاحات تلویزیون مواجه شد. قویدل این برخورد را در مقایسه با نمایش صحنههای خشن در برخی آثار دیگر، از جمله «مختارنامه»، متناقض میداند و میپرسد چرا چارچوبهای ممیزی در آثار مختلف به شکل یکسان اعمال نمیشوند.
او البته میگوید معمولاً تلاش میکند از ابتدا محدودیتهای تلویزیون را بشناسد و در همان چارچوب کار کند، اما مسئله زمانی پیچیده میشود که فرایند تولید و پخش از یکدیگر فاصله میگیرند و هرکدام با معیارهای متفاوتی به اثر نگاه میکنند.
در مقابل، قویدل تجربه همکاری با مدیران تلویزیون در پروژه «بیگانگان» را مثبت ارزیابی میکند. او از امکان گفتوگو، بررسی نسخههای تدوینشده و تبادل نظر با مدیران سیمافیلم بهعنوان عواملی یاد میکند که به کیفیت پروژه کمک کردهاند و به او احساس امنیت حرفهای دادهاند.
تجربه ناموفق سینما و میراث امیر قویدل
قویدل درباره حضور محدودترش در سینما نیز به تجربه ناخوشایند فیلم «چاقی» اشاره میکند. به گفته او، با وجود تصویب فیلمنامه و دریافت مجوز، تهیهکنندگان به دلیل ممیزیها و ملاحظات شخصی خواستار تغییراتی شدند که حتی پس از آغاز فیلمبرداری نیز ادامه پیدا کرد. این وضعیت تا جایی پیش رفت که او از ادامه کار منصرف شد، اما با اصرار محمدحسین لطیفی، مشاور پروژه، فیلم ساخته شد. قویدل برخوردهای پس از تولید و نحوه مواجهه با اثرش در جشنواره را نیز تجربهای تلخ توصیف میکند.
او در بخش دیگری از این گفتوگو درباره تأثیر پدرش، امیر قویدل، بر جهانبینی و شیوه کارگردانی خود میگوید بسیاری از ویژگیهای حرفهای پدر به شکل ناخودآگاه در وجودش نهادینه شده و حتی در دکوپاژهایش بازتاب پیدا میکند.
با این حال، آنچه بیش از همه برای او تلخ است، جایگاه کمرنگ پدر در حافظه سینمایی ایران است. قویدل با اشاره به آثاری چون «خونبارش»، «ترن» و «عقابها»، معتقد است نقش امیر قویدل در ساخت برخی آثار مهم سینمای ایران آنطور که باید دیده نشده و نام او در سالهای اخیر کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالی که به گفته او، هنوز هم آثاری از این کارگردان در مناسبتهای سینمایی و تلویزیونی قابلیت بازبینی و نمایش دارند./ روزنامه صبا