
زهرا طاهریان/صبا، سریال «بیستویک» در حالی به پخش خود ادامه میدهد که واکنشهای متفاوتی را میان منتقدان برانگیخته است. برخی از منتقدان، این مجموعه را تجربهای متفاوت در ژانر جنایی و پلیسی میدانند و برخی دیگر نسبت به انتخاب بازیگران و میزان تأثیرگذاری شخصیتهای اصلی نقدهایی مطرح میکنند. در میز نقد این هفته صبا، پریسا ساسانی، محمد مرشدلو و جبار آذین از زوایای مختلف به بررسی این مجموعه پرداختهاند؛ از ساختار روایی و شیوه شخصیتپردازی گرفته تا کیفیت بازیها، نسبت اثر با مسائل اجتماعی و جایگاه سریالهای شبکه نمایش خانگی در تولیدات امروز ایران. «بیستویک» به کارگردانی بهنام بهزادی، تهیهکنندگی حسن علیزاده و میثم نورانی و نویسندگی مسعود خاکباز، از اول اردیبهشت ۱۴۰۵ در پلتفرم فیلمنت منتشر شده و در ژانر جنایی ـ پلیسی روایت میشود.
پریسا ساسانی، منتقد سینما، مهمترین ویژگی «بیستویک» را فاصله گرفتن از الگوی مرسوم آثار پلیسی میداند. به اعتقاد او، در بسیاری از آثار این ژانر، داستان با جستوجوی هویت قاتل آغاز میشود، اما «بیستویک» از همان ابتدا قاتل را وارد میدان میکند و او را در برابر یک تیم حرفهای پلیس قرار میدهد. ساسانی در اینباره میگوید: «همین نقطه شروع متفاوت باعث شد سریال برای من جذاب شود. از بهنام بهزادی هم انتظار چنین نگاه متفاوتی را داشتم. اینجا به جای آنکه مخاطب درگیر کشف هویت قاتل باشد، با شخصیتی روبهرو میشود که آگاهانه پلیس را به چالش میکشد و همین موضوع مسیر روایت را متفاوت میکند.» او معتقد است یکی از نقاط قوت سریال، پیوند میان خط اصلی داستان و خردهروایتهاست: «در بسیاری از آثار پلیسی، زندگی شخصی شخصیتها بهعنوان داستان فرعی چندان با بدنه اصلی اثر پیوند نمیخورد، اما در «بیستویک» داستانکهای پیرامونی نیز حول حضور قاتل و تأثیر او بر روند تحقیقات شکل میگیرند. این مسئله نشاندهنده نگاه متفاوت بهزادی به روایت و قصهگویی است.»
ساسانی در عین حال نسبت به انتخاب برخی بازیگران نقدهایی دارد و معتقد است نقش محوری سریال میتوانست با انتخاب دیگری نتیجه بهتری پیدا کند. او درباره بازی شادی مختاری میگوید: «به نظر من بازی ایشان در نقش الناز بهطور کامل شکل نگرفته بود. نوع بیان، گویش و برخی اغراقهای رفتاری و میمیکی باعث میشد مخاطب در پذیرش شخصیت دچار تردید شود. این البته برداشت شخصی من است و ممکن است برخی مخاطبان نظر متفاوتی داشته باشند.» این منتقد معتقد است نقش الناز به بازیگری نیاز داشت که تجربه بیشتری در آثار تعلیقی داشته باشد و بتواند تنش و ابهام شخصیت را بهتر منتقل کند. به گفته او، در برخی لحظات بازی مختاری نتوانسته تعلیق مورد نیاز نقش را ایجاد کند و حتی گاه به نظر مصنوعی رسیده است. ساسانی همچنین درباره رضا بهبودی میگوید: «او همواره بازیگر توانمندی در نقشهای مکمل بوده است، اما احساس میکنم در این سریال ظرفیتهای بیشتری برای نقش او وجود داشت. اگرچه شخصیت فرصت فراز و فرودهای گستردهای نداشت، اما همچنان امکان پرداخت عمیقتر فراهم بود.» در مقابل، او از بازی آقاخانی بهعنوان یکی از نقاط قوت سریال یاد میکند: «انتقال از فضای کمدی به یک نقش جدی پلیسی کار آسانی نیست، زیرا تصویری از بازیگر در ذهن مخاطب شکل گرفته است. آقاخانی توانسته این فاصله را بهخوبی طی کند و من بهعنوان مخاطب، او را کاملاً در قامت یک پلیس پذیرفتم. این یکی از موفقترین انتخابهای بازیگری سریال است.»
اما مهمترین بخش دیدگاه ساسانی، به بحثی فراتر از خود سریال بازمیگردد؛ پرسشی که این روزها درباره بسیاری از آثار شبکه نمایش خانگی مطرح میشود: آیا یک اثر نمایشی الزاماً باید بازتابدهنده مسائل و بحرانهای اجتماعی روز باشد؟ او با این نگاه موافق نیست و معتقد است نمیتوان برای همه فیلمسازان نسخهای واحد پیچید. ساسانی میگوید: «این تصور که هر فیلم یا سریال باید مستقیماً درباره دردهای جامعه باشد، به نظر من نگاه کاملی نیست. آثاری وجود دارند که به مسائل اجتماعی میپردازند و بسیار هم ارزشمند هستند، اما این به معنای آن نیست که همه فیلمسازان موظفاند تنها در همین مسیر حرکت کنند.» او با اشاره به شرایط تولید در سینمای ایران ادامه میدهد: «بسیاری از فیلمسازان سالها به دلایل مختلف از عرصه تولید دور ماندهاند. اگر قرار باشد تنها یک نوع نگاه مورد پذیرش قرار گیرد، نسلهای جدید فیلمسازی چگونه فرصت بروز پیدا میکنند؟ چرا هنوز وقتی درباره برخی فضاها و موضوعات حرف میزنیم، نام چند فیلمساز شاخص گذشته تکرار میشود و کمتر از نسلهای تازه سخن گفته میشود؟» این منتقد در پایان تأکید میکند که سینما تنها برای بازنمایی بحرانها و زخمهای اجتماعی نیست: «ما امروز به روایتهای شاعرانه، عاشقانه و امیدبخش هم نیاز داریم. سینما، تئاتر، تلویزیون و شبکه نمایش خانگی همه آیینههای جامعه هستند، اما این آیینهها میتوانند تصاویر متفاوتی را بازتاب دهند. گاهی لازم است به فیلمسازان اجازه دهیم جهان شخصی خود را روایت کنند و از زاویهای دیگر به زندگی نگاه کنند.»
آذین در پاسخ به این پرسش که «بیستویک» تا چه اندازه توانسته با دغدغههای امروز جامعه ارتباط برقرار کند، تأکید میکند که نمیتوان از یک سریال بهتنهایی انتظار حل مشکلات فرهنگی و اجتماعی را داشت، اما آثار نمایشی در قبال جامعه بیمسئولیت هم نیستند. او میگوید: «ممکن است درباره «بیستویک» گفته شود که فیلمنامهای نسبتاً منسجم دارد، کارگردانی آن قابل قبول است و بازیگران نیز تلاش کردهاند نقشهای خود را بهدرستی ایفا کنند؛ اما پرسش اصلی این است که چنین اثری در کجای زندگی و فرهنگ مردم قرار میگیرد و چه نسبتی با نیازهای واقعی جامعه برقرار میکند؟» به اعتقاد این منتقد، سرمایه اصلی تولیدات فرهنگی در نهایت متعلق به مردم است و به همین دلیل مخاطبان حق دارند بخشی از مسائل، دغدغهها و واقعیتهای زندگی خود را در آثار نمایشی ببینند.
آذین یکی از مهمترین آسیبهای شبکه نمایش خانگی را فقدان مدیریت فرهنگی و حرکت به سمت تولید آثاری میداند که بیش از آنکه ریشه در واقعیتهای جامعه ایران داشته باشند، تحت تأثیر الگوهای خارجی شکل گرفتهاند. او در این باره میگوید: «شبکه نمایش خانگی ظرفیت مهمی برای اثرگذاری فرهنگی و اجتماعی دارد، اما متأسفانه در سالهای اخیر درهای آن به روی هر نوع تولیدی باز شده است. نتیجه این روند، گسترش آثاری است که محور آنها اغلب خیانت، جنایت، خشونت، تباهی و روابط آسیبزده است.» آذین معتقد است تکرار این مضامین نهتنها کمکی به ارتقای فرهنگ عمومی نمیکند، بلکه نوعی اختلال فرهنگی ایجاد میکند. از نگاه او، بخش قابل توجهی از این آثار متأثر از سریالهای خارجی، بهویژه نمونههای ترکیهای هستند و بیش از آنکه بازتابی از زندگی ایرانی باشند، نسخهای بومیشده از الگوهای وارداتی محسوب میشوند.
یکی از محورهای اصلی این گفتوگو، بحث هویت ایرانی در آثار نمایشی است؛ موضوعی که سالهاست محل مناقشه میان منتقدان و سازندگان شبکه نمایش خانگی بوده است. آذین معتقد است اگر قرار است سریالی برای مخاطب ایرانی ساخته شود، باید فرهنگ، سبک زندگی، روابط اجتماعی و مسائل جامعه ایران را بازتاب دهد. او میگوید: «وقتی برای جامعه ایران سریال تولید میکنیم، طبیعی است که باید زندگی ایرانی، فرهنگ ایرانی، آداب و رسوم ایرانی و مشکلات ایرانی در آن دیده شود. نمیتوان شخصیتهایی خلق کرد که روابط، سبک زندگی و جهانبینیشان هیچ نسبتی با واقعیت اجتماعی ما نداشته باشد و صرفاً بازتولید الگوهای رایج در آثار خارجی باشند.» به باور این منتقد، در بسیاری از سریالهای امروز، نشانی از مؤلفههای هویتی جامعه ایران دیده نمیشود؛ نه از آیینهای ملی و نه از ارزشها و مناسباتی که بخش مهمی از زندگی خانوادگی ایرانیان را شکل دادهاند.
آذین در بخش دیگر، جریان غالب در تولیدات نمایش خانگی را با نیازهای روحی و اجتماعی جامعه در تضاد میداند. او معتقد است مردم امروز بیش از هر چیز به امید، آرامش و روابط انسانی مثبت نیاز دارند، در حالی که بخش بزرگی از سریالهای پرمخاطب بر بازنمایی خشونت، خیانت و بحرانهای خانوادگی متمرکز شدهاند. او تأکید میکند: «جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به امید، دوستی، همدلی، آرامش و شادمانی نیاز دارد. مردم به دنبال آسایش، رفاه و حس خوب زندگی هستند. در مقابل، بخش قابل توجهی از آثار شبکه نمایش خانگی مدام بر موضوعاتی مانند خیانت، جنایت، مواد مخدر، قاچاق انسان و فروپاشی روابط انسانی تأکید میکنند.» این منتقد بر این باور است که تولیدکنندگان باید به سمت روایتهایی حرکت کنند که ضمن برخورداری از جذابیت دراماتیک، ریشه در مسائل واقعی جامعه ایران داشته باشند و بتوانند چشماندازی امیدوارکنندهتر پیش روی مخاطب قرار دهند.
جبار آذین در نهایت بار دیگر همان پرسش قدیمی را پیش روی مخاطبان و سازندگان قرار میدهد؛ اینکه آیا وظیفه شبکه نمایش خانگی صرفاً تولید آثار سرگرمکننده و پرتعلیق است یا این رسانه باید بیش از گذشته به بازنمایی هویت ایرانی، نیازهای فرهنگی و دغدغههای اجتماعی مردم توجه کند؟ پرسشی که پاسخ به آن، شاید بیش از هر سریال دیگری، آینده مسیر شبکه نمایش خانگی را مشخص کند.

محمد مرشدلو : اگر مخاطب برای رازگشایی پای سریال نشسته باشد، احتمالاً ناامید از آن جدا میشود
یکی از مهمترین اختلافنظرها درباره سریال «بیستویک» به این پرسش بازمیگردد که اساساً باید آن را در چه قالبی ارزیابی کرد؛ یک تریلر جنایی مبتنی بر معما و تعلیق یا یک درام روانشناختی که بیش از هر چیز بر زخمهای کودکی و پیامدهای آن در بزرگسالی تمرکز دارد؟ محمد مرشدلو، منتقد سینما و تلویزیون، معتقد است بسیاری از قضاوتهای متناقض درباره این مجموعه از همین سوءبرداشت ناشی میشود. از نگاه او، «بیستویک» از همان قسمتهای ابتدایی تقریباً تمام کارتهای اصلی خود را روی میز میگذارد و بنابراین نباید با معیارهای متعارف یک سریال رازآلود مورد سنجش قرار گیرد.
مرشدلو معتقد است ساختار روایت «بیستویک» در همان قسمتهای ابتدایی مسیر خود را آشکار میکند و برخلاف انتظار مخاطب، بر پنهانکاری و رازگشایی تدریجی استوار نیست. او میگوید: «سریال با یک فلاشبک از صحنهای خشن آغاز میشود و در ادامه، خیلی زود بخش عمده اطلاعات کلیدی خود را در اختیار مخاطب قرار میدهد. پس از چند قسمت، دیگر ابهام چندانی درباره انگیزهها و گذشته شخصیتهای اصلی باقی نمیماند و روایت از کشف رازهای بزرگ فاصله میگیرد.» به اعتقاد این منتقد، از آن نقطه به بعد، تمرکز سریال بیشتر بر حل پروندههای مرتبط با گروگانها و تلاش پلیس برای نجات آنها قرار میگیرد؛ موضوعی که باعث میشود عنصر معما به تدریج جای خود را به پیگیری روند حوادث بدهد. مرشدلو حتی معتقد است مهمترین غافلگیری سریال، یعنی زنده بودن مادر شخصیتهای اصلی، نیز چندان غیرمنتظره نیست: «نشانههایی در قسمتهای قبل وجود داشت که مخاطب میتوانست از زنده بودن این شخصیت حدسهایی بزند. به همین دلیل، سریال حتی در این زمینه هم چندان موفق به غافلگیری مخاطب نمیشود.»
یکی از انتقادهایی که به «بیستویک» وارد شده، طولانی بودن برخی گفتوگوها و تأثیر احتمالی آن بر ریتم اثر است؛ انتقادی که مرشدلو چندان با آن موافق نیست. او معتقد است جز در بخشی از سریال که مخاطب وارد جهان ذهنی الناز و خاطرات کودکی او میشود، گفتوگوها نهتنها خستهکننده نیستند، بلکه کارکردی مهم در پیشبرد روایت دارند. مرشدلو میگوید: «این دیالوگها کمک میکنند مخاطب با جهان ذهنی شخصیتها آشنا شود. از خلال همین گفتوگوهاست که وجوه انسانی قهرمانان و ضدقهرمانان آشکار میشود و امکان همدلی بیشتری با آنها فراهم میآید.» او این ویژگی را بخشی از جهان سینمایی بهنام بهزادی میداند و معتقد است گفتوگو در آثار این کارگردان صرفاً ابزار انتقال اطلاعات نیست، بلکه خود نوعی کنش دراماتیک به شمار میرود؛ کنشی که در شکلگیری شخصیتها و مناسبات میان آنها نقش اساسی دارد.
به باور مرشدلو، مهمترین خطا در مواجهه با «بیستویک» آن است که مخاطب انتظار یک تریلر جنایی کلاسیک داشته باشد؛ انتظاری که سریال اساساً قصد برآورده کردن آن را ندارد. او معتقد است بهزادی بیش از آنکه به دنبال خلق تعلیقهای متعارف ژانر جنایی باشد، تلاش کرده وارد ذهن شخصیتهایی شود که در کودکی قربانی یک حادثه تلخ شدهاند. مرشدلو توضیح میدهد: «سریال میخواهد تأثیر یک آسیب عمیق دوران کودکی را بر سرنوشت افراد نشان دهد؛ اینکه چگونه یک رخداد میتواند سالها بعد در رفتار، انتخابها و حتی جنایتهای احتمالی آنها بازتاب پیدا کند.» از این منظر، «بیستویک» بیشتر از آنکه درباره کشف مجرم باشد، درباره فرآیند شکلگیری مجرم است؛ روایتی که ریشههای روانی خشونت و انتقام را جستوجو میکند.
یکی دیگر از محورهای بحث درباره سریال، شخصیتپردازی نیروهای پلیس است. مرشدلو ضمن تمجید از بازی سعید آقاخانی، معتقد است متن نیز در خلق شخصیتهای متفاوت پلیسی موفق عمل کرده است. او میگوید: «سعید آقاخانی بدون تردید یکی از نقاط قوت سریال است. نوع بیان، تکیهکلامها و هوش عاطفیای که در بازی خود نشان میدهد، باعث شده شخصیت او در ذهن مخاطب ماندگار شود.» با این حال، مرشدلو تأکید میکند که موفقیت این شخصیت صرفاً نتیجه بازی بازیگر نیست و فیلمنامه نیز در طراحی هویتهای متفاوت برای نیروهای پلیس نقش داشته است. او توضیح میدهد: «وقتی سرگرد مجد، سرگرد صدر، رئیس آنها و سایر افسران هرکدام ویژگیهای رفتاری و شخصیتی متمایزی دارند، نمیتوان گفت متن در شخصیتپردازی ناکام بوده است. اگر جایی نقصی دیده میشود، الزاماً نباید آن را به ضعف فیلمنامه نسبت داد.»
مرشدلو در نهایت معتقد است قضاوت درباره پایانبندی «بیستویک» وابسته به انتظاری است که مخاطب از ابتدا با خود به همراه آورده است. او میگوید: «اگر مخاطب با انتظار کشف رازها و غافلگیریهای پیاپی وارد سریال شده باشد، احتمالاً در پایان احساس سرخوردگی خواهد کرد؛ زیرا بیشتر گرههای اصلی داستان در همان قسمتهای ابتدایی باز شدهاند.» با این حال، از نگاه او، این مسئله لزوماً به معنای شکست سریال نیست. مرشدلو معتقد است اگر «بیستویک» نه بهعنوان یک معمای جنایی، بلکه بهعنوان درامی روانشناختی درباره پیامدهای آسیبهای کودکی دیده شود، بسیاری از نقدهای واردشده رنگ میبازند. به باور او، مهمترین پرسش سریال نه «قاتل کیست؟» بلکه «چه چیزی انسان را به این نقطه میرساند؟» است؛ پرسشی که «بیستویک» تلاش میکند پاسخ آن را در گذشته شخصیتهایش جستوجو کند.