به گزارش صبا، کتاب «علامه محمد اقبال لاهوری؛ مجموعه بیانات و دیدگاه‌های رهبر شهید» از سوی انتشارات موسسه کار و تامین اجتماعی در ۱۰۱ صفحه به چاپ رسید که شامل مطالبی همچون ستاره بلند شرق و سخنرانی رهبر شهید انقلاب، بازخوانی سفر تاریخی رهبر انقلاب به پاکستان و سخنرانی بر مزار اقبال لاهوری، مقاله اسلام ناب محمدی در اندیشه امام خمینی(ره) و اقبال لاهوری و همچنین متن بیانات رهبر شهید انقلاب در نخستین کنگره بین‌المللی بزرگداشت علامه اقبال لاهوری به مناسبت یکصد و هشتیم سالگرد تولد وی در دانشگاه تهران است.

ابراهیم صادقی‌فر، رئیس موسسه کار و تامین اجتماعی در مقدمه کتاب نوشت: اندیشه و فرهنگ اسلامی در دوره معاصر همواره تحت تاثیر کوشش‌های متفکرانی بوده است که فراتر از مرزهای جغرافیا و زبان، دغدغه بیدارسازی امت اسلامی را در دل داشته‌اند. علامه محمد اقبال لاهوری از برجسته‌ترین این چهره‌هاست؛ متفکری که با دیده ژرف، جهان اسلام را به بازگشت به اصول اصیل، احیای هویت دینی و رهایی از انفعال فراخواند. آثار او چه در قالب شعر فارسی و چه نوشته‌های نظری، همچنان منبعی مهم برای شناخت مسیرهای احیا و بازاندیشی در هویت اسلامی است.

وی افزود: کتاب حاضر، مجموعه‌ای از گفتارها و تحلیل‌های آیت الله سید علی خامنه‌ای (رهبر شهید) درباره شخصیت، جایگاه و منظومه فکری اقبال است. این مجموعه صرفاً گردآوری چند سخنرانی نیست؛ بلکه دربردارنده نگاه تحلیلی رهبری شهید به محورهای اصلی اندیشه اقبال از جمله مفهوم توحید، خودآگاهی مسلمانان، مبارزه با استعمار، دوری از تقلید، وحدت امت و ضرورت بازگشت به قرآن است. این دیدگاه‌ها، ضمن آن‌که اقبال را در جایگاه یک شاعر یا متفکر معرفی می‌کنند، به نقش او در شکل‌دهی به جریان‌های بیداری اسلامی نیز توجهی ویژه دارند. آیت الله خامنه‌ای در این بیانات با رویکردی تحلیلی تلاش نمودند اهمیت دغدغه‌های اقبال را در بستر تاریخ معاصر تبیین کنند و بر این نکته تاکید ورزند که او تنها «شاعر شرق» نبود، بلکه اندیشمندی بود که می‌خواست با زنده کردن روح توحید و عزت در میان مسلمانان، زمینه‌ای برای تجدید حیات فرهنگی و اجتماعی امت اسلامی فراهم آورد.

صادقی‌فر اضافه کرد: ساختار کتاب بر اساس متن گردآوری شده از مقدمه مبنایی و سه فصل اصلی تشکیل شده است که هر یک، بخشی از منظومه فکری اقبال و تحلیل‌های ارائه شده درباره او را روشن می‌سازد؛ موضوعاتی همچون تبیین اسلام ناب محمدی، نقد برداشت‌های انفعالی یا تحریف شده از دین، واکاوی نقش پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) در هدایت امت و نیز بررسی چالش‌های تاریخی و فرهنگی جوامع اسلامی در این اثر برجسته شده‌اند. این مباحث با اتکا به منابع فکری اقبال و تحلیل‌های رهبر شهید، تصویری نسبتاً جامع از جایگاه علامه محمد اقبال لاهوری در جهان اسلام ارائه می‌دهد. در بیانات رهبر شهید درباره اقبال مفاهیمی چون خودی، آگاهی، اعتماد به ظرفیت‌های بومی و پیوند مسئولانه فرد با جامعه با دقت و عمق مورد تاکید قرار گرفته است.

بخش‌هایی از کتاب را مرور می‌کنیم:

غرب‌دیده و غرب‌نزده

اقبال لاهوری در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام متولد شد؛ دورانی که استعمار غرب، چنگال خود را در جهان اسلام فرو کرده بود و بسیاری از روشنفکران، پیشرفت را در غربی‌شدن می‌دیدند اما او مسیر دیگری را انتخاب کرد و با وجود تحصیل در بهترین دانشگاه‌های اروپا از جمله کمبریج و مونیخ، هرگز مجذوب تمدن غرب نشد و حتی برخلاف جریان رایج روشنفکری آن زمان، پیشرفت را در احیای تمدن اسلامی می‌دانست، نه در تقلید از غرب.

او به جای پذیرش فرهنگ استعماری، مسلمانان را به اتحاد و بازگشت به خویشتن دعوت کرد. به جای استفاده از زبان استعمار، به زبان فارسی شعر سرود. به جای تبلیغ سکولاریسم، از حاکمیت دین بر جوامع مسلمان سخن گفت. به جای تجزیه و تفرقه، ایده وحدت امت اسلامی را مطرح کرد اما چرا اقبال برای بیان تفکرات خود به زبان فارسی پناه برد؟ پاسخ را باید در نقش استعمار انگلیس در حذف زبان فارسی از شبه قاره جست‌وجو کرد. رهبر انقلاب در توصیف این موضوع گفته‌اند «هرجا انگلیس‌ها وارد شدند، زبان مردم بومی را تبدیل کردند به انگلیسی. اگر زبان رقیبی وجود داشت، آن را از بین بردند. در شبه قاره هند، زبان فارسی چند قرن زبان رسمی بود. تمام نوشته‌جات، مکاتبات دستگاه‌های حکومتی، دولتی، مردم، دانشوران، مدارس عمده، شخصیت‌های برجسته با زبان فارسی انجام می‌گرفت. انگلیس‌ها آمدند زبان فارسی را با زور در هند ممنوع کردند، زبان انگلیسی را رایج کردند». (۲ و ۳)

آرمان اقبال در کشور ما تحقق پیدا کرده است

رهبر معظم انقلاب نیز از شخصیت‌هایی هستند که با مطالعه عمیق در افکار و نظریات اقبال، ابعاد منظومه فکری او را به خوبی دریافته‌اند. در اسفند سال ۱۳۶۴ و کمتر از دو ماه پس از سفر حضرت آیت الله خامنه‌ای به پاکستان و زیارت مزار علامه اقبال، کنگره‌ای جهت بزرگداشت علامه اقبال، در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران برگزار شد که سخنران مراسم افتتاحیه، حضرت آیت الله خامنه‌ای بودند. در این سخنرانی مبسوط، رهبر انقلاب ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اندیشه اقبال را به شایستگی برای حضار تشریح کردند.

در ابتدا رهبر انقلاب به ناشناخته بودن شخصیت و افکار اقبال در ایران به دلیل شرایط سیاسی و حاکمیت استبدادی پیش از انقلاب اشاره کرده ، فرمودند «مردم ما که نخستین مخاطب جهانی اقبال بودند، متاسفانه خیلی دیر با اقبال آشنا شدند. وضعیت خاص کشور ما به ویژه سلطه سیاست‌های منحوس استعمار، موجب شد که اقبال، هرگز ایران را نبیند و همان سیاست‌هایی که اقبال عمری با آن‌ها مبارزه می‌کرد، نگذاشتند ایده اقبال و راه اقبال و درس اقبال به گوش مردم ایران که برای شنیدن، آماده‌ترین بودند، برسد».

سپس رهبر انقلاب به آرمان بلند علامه اقبال پرداخته، جمهوری اسلامی ایران را تحقق اندیشه‌های این متفکر مسلمان دانستند؛ «امروز جمهوری اسلامی یعنی آرمان اقبال، در کشور ما تحقق پیدا کرده است.» در ادامه رهبر انقلاب به شخصیت عمیق و چند وجهی علامه اقبال اشاره می‌فرمایند و تاکید دارند که با پرداختن به یک یا دو بُعد از زندگی به عنوان شاعر یا فیلسوف، هرگز حق او ادا نمی‌شود؛ «اقبال از شخصیت‌های برجسته تاریخ اسلام است و چندان عمیق و متعالی که نمی‌توان تنها بر یکی از خصوصیات‌های او و ابعاد زندگی‌اش تکیه کرد. اشعار اردوی اقبال در سال‌های اوایل قرن بیستم بر آحاد ملت شبه قاره -چه مسلمان و چه هندو- تاثیر عمیقی گذاشت و آنها را برای مبارزه‌ای که آن وقت به مرور اوج می‌گرفت، هرچه بیشتر برانگیخت. (۱۴ و ۱۵)

نشر اول: ایسنا