پگاه زارعی/ صبا؛ برنامه‌ جدید علی ضیا با عنوان «گنگ» تنها یک شو موسیقایی تازه در شبکه نمایش خانگی نیست؛ «گنگ» نخستین تلاش رسمی برای نمایش رپ فارسی در یک قالب قانونی و رسانه‌ای است؛ تلاشی که تنها پس از انتشار اولین قسمت با اجرای محمدرضا شایع، وارد دایره‌ حاشیه‌های نظارتی، حقوقی و سیاسی شد. البته افرادی، چون مهیار، جی‌جی، دورچی، چرسی، آشنا، شایان یو، پوری و پاپاپویز هم در این برنامه حضور پیدا می‌کنند.

علی ضیا، که با برنامه‌های یوتیوبی‌اش دوباره به چهره‌ای جریان‌ساز میان نسل جوان تبدیل شده، این‌بار با «گنگ» به فیلیمو آمده است؛ برنامه‌ای با دکوراسیون تاریک، فضای زیرزمینی، نورپردازی گنگ‌وار و حضاری که همگی با لباس مشکی انتخاب شده‌اند تا حال‌وهوای یک کنسرت رپ پنهان را روی صحنه رسمی بازنمایی کنند. اما تنها چند ساعت پس از پخش نخستین قسمت، خبرگزاری فارس اعلام کرد برنامه فاقد مجوز تولید و انتشار است و ساترا پیگیری‌های حقوقی را آغاز کرده است.

علی ضیا در ابتدای برنامه با نگاهی تاریخی به موسیقی رپ گفت: ۲۵ سال پیش رپ فارسی شکل گرفت. آن زمان این سبک چندان جدی گرفته نمی‌شد و حتی برخی مسئولان تلاش می‌کردند آن را با برچسب‌هایی مانند شیطان‌پرستی بی‌اعتبار کنند. اما با ظهور نسل اول رپ فارسی مسیر کاملاً تغییر کرد؛ مخاطبان خودشان انتخاب کردند چه می‌خواهند بشنوند و کم‌کم ساختار این موسیقی در ایران جا افتاد.

او ادامه داد: در تمام این سال‌ها رپ فارسی با مشکلات، محدودیت‌ها و آسیب‌های فراوانی روبه‌رو بوده است. بسیاری از خوانندگان نسل اول بازداشت شدند، دچار مشکلات متعدد شدند یا ناچار به مهاجرت. اما نتیجه این تلاش‌ها امروز نسلی پنجم است که با حال‌وهوا و نگرشی متفاوت حرکت می‌کند.

ضیاء درباره تغییر هویت رپ ، عنوان کرد: در آغاز، موضوع اصلی تهران و فضای گنگستری بود. اما با گذشت زمان، جوانان هرکدام به رپرهای مختلف علاقه‌مند شدند و رپ فارسی به هویتی کاملاً ایرانی نزدیک شد. نام این برنامه «گنگ» است، چون گنگ ما زمانی شکل می‌گیرد که کنار هم هستیم. رسالت برنامه این است که نشان دهد رپ یک مدل موسیقی است و باید صدای دختران و پسران این سرزمین شنیده شود؛ اینکه ما حق داریم سلیقه موسیقایی خودمان را انتخاب کنیم.

او در پایان خاطرنشان کرد: بخش زیادی از اتفاقاتی که در برنامه رخ می‌دهد، شاید برای نخستین‌بار در سطح کشور دیده می‌شود؛ از جمله اینکه موسیقی رپ را به‌صورت زنده در تهران می‌شنویم. این همان خانواده رپ فارسی است.

ضیا «گنگ» را اولین تلاش رسمی برای «نمایش خانواده رپ فارسی» معرفی می‌کند؛ تلاشی که در قسمت نخست با حضور شایع و اجرای زنده، واکنش‌های گسترده‌ای ایجاد کرد.

همزمان با اوج گرفتن حاشیه‌ها، پلتفرم نماوا نیز بیانیه‌ای منتشر کرد و در اقدامی کم‌سابقه، ضمن «تبریک» به فیلیمو بابت جسارت در تولید برنامه‌ای درباره رپ، به اختلافات جدی با ساترا اشاره کرد. نماوا گفت دو سال است پروژه‌ای مشابه با عنوان «فلفور» را با حضور سهراب ام‌.جی پیگیری کرده اما حتی موفق به گرفتن استعلام حراست ساترا هم نشده است.

بیانیهٔ نماوا پرسشی روشن طرح می‌کند: چرا سبک موسیقی که بخش بزرگی از نسل نوجوان و جوان را نمایندگی می‌کند، همچنان غیرقانونی دانسته می‌شود؟ و این محدودیت جز سوق دادن هنرمندان به زیرزمین چه نتیجه‌ای دارد؟

این نخستین‌بار است که یکی از دو پلتفرم اصلی کشور صریحاً از «تبعیض» در صدور مجوز سخن می‌گوید؛ اتفاقی که جنجال «گنگ» را از یک اختلاف ساده به سطح یک تنش ساختاری در شبکه نمایش خانگی رسانده است.

یکی از مهم‌ترین لحظه‌های قسمت اول «گنگ»، اجرای زنده و رسمی محمدرضا شایع در تهران بود؛ اتفاقی که سال‌ها عملاً غیرممکن به نظر می‌رسید و در هر حال این اجرا با مجوز رسمی ساترا ضبط شده، اما انتشار کل برنامه فاقد مجوز از سوی برخی منابع دانسته شده است؛ تناقضی عجیب که خود بخشی از بحران رپ در ایران را آشکار می‌کند.

محمدرضا شایع در گفت‌وگو با ضیا، درباره بزرگ‌ترین سوءتفاهمی که برایش پیش آمده، گفت: می‌گویند ایران نیستم، من همیشه اینجا بوده‌ام و عاشق این خاکم. نمی‌خواهم بروم. چرا باید جوان‌ها برای یک کنسرت در استانبول دو هزار دلار خرج کنند؟ ما می‌خواهیم همین‌جا اجرا کنیم. برای من مشکلی برای گرفتن ویزای هنری اروپا یا آمریکا وجود ندارد. اما مانده‌ام چون می‌خواهم این اتفاق در کشور خودمان بیفتد. قبل از ما هم تلاش‌هایی شده و امیدوارم این‌بار به نتیجه برسد.

او درباره رضایت خانواده‌اش از فعالیتش در موسیقی رپ، بیان کرد: در آغاز اصلاً علاقه‌مند نبودند وارد این مسیر شوم. یادم هست برنامه‌ای به نام «شوک» رپرها را شطرنجی نشان می‌داد و ادعا می‌کرد آن‌ها کارهای عجیب می‌کنند. خانواده‌ها حق داشتند نگران شوند. اما شرایط زندگی و مسیر هنری‌ام باعث شد وارد این فضا شوم. امروز اما فکر می‌کنم همه ما خودمان را ثابت کرده‌ایم و وقت آن است که نسل جدید وارد میدان شود.

در نهایت، ماجرا «گنگ» فقط یک برنامه نیست؛ مسئله مهم‌تر وضعیت قانونی موسیقی رپ در جمهوری اسلامی است؛ هنری که نه کاملاً مجاز است، نه رسماً ممنوع. این یک‌قدمیِ قانونی که سال‌ها پابرجا مانده، باعث شده رپرها میان سه گزینه در نوسان باشند؛ مهاجرت، زیرزمین، یا تلاش برای رسمی‌شدن و «گنگ» هم دقیقاً در همین نقطه ایستاده است یک تلاش برای آوردن رپ از زیرزمین به ویترین رسمی، در شرایطی که ساختار نظارتی هنوز تکلیفش با رپ معلوم نیست.

پرسش اصلی این است آیا مسئولان و نهادهای نظارتی آماده هستند که موسیقی رپ را به رسمیت بشناسند یا «گنگ» تنها یک تجربه کوتاه‌مدت است که در نهایت با تصمیم قضایی به تاریخ خواهد پیوست؟

موضوع جالب دیگر این است که همان رپری که در برنامه دم از اجرا در ایران می‌زد و می‌گفت که هیچ پشتوانه قانونی و دولتی برای کارهایش در ایران نداشته، در صفحه شخصی‌اش با انتشار ویدئویی، بابت حضور در برنامه «گنگ» عذرخواهی کرد و گفت: صراحتاً می‌گویم که توان رنجاندن هیچ‌کس را ندارم. در تمام ده روزی که ضبط این برنامه ادامه داشت، هر بار که قرار بود به محل کار بروم، در درونم صدایی می‌گفت: نرو. و من بارها و بارها به این صدا گوش دادم. در روزهای پایانی واقعاً تحت فشار بودم، زیرا مدام به من گفته می‌شد: تو که در قلب تهران زندگی می‌کنی، آیا نمی‌خواهی حتی یک گام برای رپ فارسی برداری؟

او ادامه داد: تصورم این بود که واقعاً قدمی برمی‌دارم و نقش کوچکی در پیشرفت رپ فارسی ایفا می‌کنم. فکر می‌کردم این خانواده هنری از اینکه فعالیت رپ در داخل ایران بیشتر شود، استقبال می‌کند. اکنون اما شرایط به‌گونه‌ای پیش رفته که متوجه شدم برداشت من اشتباه بوده است. در تمام این سال‌ها، شخصیت واقعی من در آثار و آهنگ‌هایم دیده شده است. من را کنار گذاشتند، اما دلیلش شما نبودید. من اشتباه کردم و بابت این اشتباه، صمیمانه عذرخواهی می‌کنم.

برنامه «گنگ» علی ضیا، پیش از آنکه پروژه‌ای سرگرمی باشد، آزمونی است برای سنجش میزان انعطاف ساختار نظارتی ایران در برابر هنر نسل جدید. اگر توقیف شود، پیام روشن است؛ مرزها هنوز بسته‌اند. اگر هم ادامه یابد، شاید راهی تازه برای رپ فارسی باز شود؛ راهی که سال‌هاست هواداران و هنرمندانش انتظارش را می‌کشند ولی ای کاش همین هنرمندان رپ هم پای حرف‌هایشان بایستند و برای ارتقای هنر این مرز و بوم به دور از حاشیه تلاش کنند.