به گزارش خبرنگار صبا، نشست خبری نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» با حضور اصحاب رسانه و مسئولان برگزاری این رویداد، صبح یکشنبه ۱۶ آذر ساعت ۱۰:۳۰ با پخش سرود ملی جمهوری اسلامی ایران و آیاتی از کلام‌الله مجید در سالن سینماحقیقتِ مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی آغاز به کار کرد.

در ابتدای نشست، واعظ‌پور مدیر روابط عمومی جشنواره با اشاره به برنامه‌ریزی‌های انجام شده گفت: امسال تلاش می‌کنیم بیشترین تمرکز خود را بر پوشش کاستی‌های سال گذشته بگذاریم.

حمیدی‌مقدم، دبیر جشنواره و دومین سخنران این نشست، ضمن خیرمقدم به شرکت‌کنندگان و تبریک میلاد حضرت فاطمه (س) و روز دانشجو گفت: «لیست فیلم‌ها را منتشر کردیم و سرعت اعلام اسامی کارگردانان و آثار پذیرفته‌شده بالا بود. نسبت به سال گذشته رشد قابل‌توجهی در تولید مستند داشتیم که این رشد در بخش فیلم کوتاه چشمگیرتر است.»

وی با تشریح روند شکل‌گیری بخش‌های جدید جشنواره، بر نقش جشنواره در توسعه نگاه پژوهشی و تکنولوژیک سینمای مستند تأکید و  توضیح داد: «حدود ۷۸۰ اثر به دبیرخانه ارسال شد که در نهایت اسامی آثار منتخب  فیلم در بخش های  مختلف در رسانه ها اعلام شد. امسال دو بخش جدید نیز به جشنواره اضافه کرده‌ایم؛ نخست بخش دانشجویی با تمرکز بر آثار نو و دوم بخش عکس. در بخش عکس با فقر تصویری روبه‌رو بودیم و تلاش کردیم پیوندی تازه میان عکاسی مستند و روایت تصویری برقرار کنیم.»

حمیدی‌مقدم گفت: «جلسات متعددی با پیشکسوتان و بزرگان حوزه عکاسی و سینمای مستند داشتیم و بخش عکس را از یک بخش زینتی به بخشی کاربردی و تخصصی تبدیل کردیم. نمایشگاه این بخش نیز با موضوعات مرتبط در خانه هنرمندان برپا می‌شود.»

او افزود: «برای انتخاب آثار از گروه مشاوران حرفه‌ای در صنوف مختلف سینمایی بهره بردیم و نتایج نهایی حاصل جمع‌بندی و مشورت با این افراد است. نگاه ما در این دوره تمرکز بر مستند، انیمیشن و فرآیند تولید آینده این دو حوزه است و پیوند مستند و انیمیشن را در اولویت قرار دادیم.»

دبیر جشنواره با اشاره به اهمیت مواجهه مستندسازان با فناوری‌های نو گفت: «بخش واقعیت مجازی را به صورت گسترده وارد جشنواره کردیم تا امکان تجربه و کار در این حوزه گسترش یابد. همچنین مانند سال گذشته توجه ویژه‌ای به محور مقاومت غزه و فلسطین داریم و حضور فیلمسازان برجسته از فلسطین گواه این توجه است. حتی بخش مسابقه‌ای نیز به این موضوع افزوده شده است.»

او در واکنش به برخی نقدها توضیح داد: «برخی با نگاهی مغرضانه ادعا کردند هیچ ثبت مستندگونه‌ای از جنگ ۱۲ روزه وجود ندارد، اما خروجی ۳۱ فیلم نشان می‌دهد چگونه فیلمسازان با امکانات محدود موفق به ثبت بخشی از تاریخ معاصر شدند.»

جایزه مردمی

در ادامه نشست درباره جایزه مردمی پرسشی مطرح شد. حمیدی‌مقدم گفت: «بله، جایزه مردمی برقرار است و با همکاری پلتفرم آنلاین هاشور پررمق‌تر از گذشته برگزار می‌شود. اگرچه برخی فیلمسازان تمایلی به نمایش آنلاین آثارشان نداشتند، اما پس از گفت‌وگو، تعدادی از آنان پذیرفتند آثارشان علاوه بر هاشور، در پلتفرم‌هایی چون فیلیمو و… نیز نمایش داده شود.»

او افزود: «در بخش ویژه، فیلم‌های سیاسی قابل‌توجهی حضور دارند تا جشنواره بتواند بازتاب‌دهنده همه صداهای موجود در جامعه باشد.»

کاهش مشارکت بین‌الملل؟

یکی از خبرنگاران درباره کاهش بخش بین‌الملل پرسید. حمیدی‌مقدم پاسخ داد: «فراز و فرودهای زیادی داشتیم و متأسفانه با کمک برخی هموطنان، فعالیت‌های مذبوحانه‌ای برای کارشکنی صورت گرفت. اما خوشحالیم که از این موانع عبور کردیم و امسال ۲۰۰ مهمان بین‌المللی در جشنواره حضور دارند.»

او افزود: «امسال شاهد یکی از متنوع‌ترین دوره‌های جشنواره هستیم و آرتیست‌های جهان به‌ویژه با نگاه حمایتی نسبت به غزه، مشتاق حضور در ایران‌اند. مهمانان از کشورهای هند، برزیل، چین، روسیه و دیگر نقاط جهان خواهند آمد و محدود به یک منطقه جغرافیایی نیستند.»

حمیدی‌مقدم ادامه داد: «یکی از اهداف بخش بین‌الملل، تمرکز بر آثار پرتره است و امسال هفتاد فیلم در این بخش حضور دارند. نمایش‌های ویژه متعددی خواهیم داشت. همچنین مکاتباتی با تورناتوره درباره فیلمی با موضوع یکی از هنرمندان انجام شده و نوه رابرت فلاهرتی نیز ورکشاپی برگزار خواهد کرد.»

او در پاسخ به شبهات درباره ممیزی گفت: «بت‌سازی از جشنواره‌های معتبر درست نیست؛ در همه جا حذف و ممیزی وجود دارد. برخی آثار پرچالش نداشتیم و نمایش آثار از شاخه‌های مختلف، به‌ویژه سیاسی و جسور، در دستور کار قرار گرفت. برخی فیلم‌ها حتی از محافظه‌کاری عبور کرده و به نقاط تاریک سرک کشیده‌اند. هدف ما مستندسازی برای داخل و ایجاد چشم‌انداز برای بیرون است، نه صندوق‌سازی خارجی.»

دبیر جشنواره تأکید کرد: «شاید برخی فیلم‌ها را دوست داشتیم نمایش دهیم، اما فاقد عناصر زیبایی‌شناختی لازم بودند و به همین دلیل کنار گذاشته شدند.»

او در ادامه گفت: «از سال ۱۳۹۸ نخستین خواسته من از آقای انتظامی این بود که مرکز گسترش باید گام مهم‌تری بردارد. در طراحی و برنامه‌ریزی اواخر سال ۱۴۰۶ وارد یک تحول بزرگ خواهیم شد که شکل ایده‌آل‌تری از آینده را رقم خواهد زد. تلاش کردیم با آرای مشاوران، نگاه شخصی را کنار بگذاریم و به جمع‌بندی منصفانه‌ای برسیم.»

توجه به «عکس مستند» و اضافه شدن بخش جدید

دبیر جشنواره با اشاره به سابقه همکاری با عکاسان برجسته و مستندسازانی که کار خود را از عکاسی آغاز کرده‌اند گفت: «مطالعات ما نشان می‌داد بسیاری از مستندسازان، کارشان را از مشاهده و ثبت تصویری آغاز می‌کنند. از همین‌جا ایده ایجاد پیوند میان عکس و فیلم مستند در جشنواره شکل گرفت.»

او ادامه داد: «امسال بخش عکسِ دارای روایت مشترک با عنوان از رو را پایه‌گذاری کردیم. خانه هنرمندان میزبان این بخش خواهد بود و بیش از ۱۳۹۱ عکس همراه با کارگاه‌ها، نشست‌ها و برنامه‌های جنبی در آن به نمایش درمی‌آید.»

بهره‌گیری از مشاوران تخصصی در انتخاب فیلم‌ها

حمیدی‌مقدم توضیح داد که در سه سال اخیر، ترکیب فیلم‌های مسابقه بر اساس نظر حدود ۲۰ تا ۲۲ نفر از کارشناسان برجسته سینمای مستند انتخاب می‌شود: «حدود ۱۲ نفر از اعضای هیئت مشاوران، از چهره‌های کاملاً مرتبط با سلوک سینمای مستند ایران‌اند. این همکاری باعث شده به انتخابی جامع‌تر و دقیق‌تر برسیم.»

تمرکز جشنواره بر فناوری‌های نوین

دبیر جشنواره بخش مهم دیگری از سخنان خود را به لزوم ورود سینمای مستند ایران به حوزه فناوری‌های جدید اختصاص داد؛ توجه ویژه به مستند انیمیشن، برنامه‌ریزی برای تولید آثاری درباره تاریخ معاصر و چهره‌های غیرقابل‌دسترس

برگزاری نشست‌های تخصصی درباره واقعیت افزوده (AR)، واقعیت مجازی (VR) و تجربه‌های XR

او گفت: «دنیا وارد فاز تولید مستند با ترکیب فضاهای مجازی شده است. ما از این حوزه دور مانده‌ایم و امسال با دعوت از کارشناسان خارجی تلاش می‌کنیم این مسیر را برای مستندسازان ایرانی باز کنیم.»

بخش غزه و حضور مهمان ویژه فلسطینی

حمیدی‌مقدم با اشاره به تأکید جشنواره بر موضوع مقاومت گفت: «امسال بخش غزه مسابقه‌ای جداگانه دارد. همچنین یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازان حال حاضر فلسطین که سال گذشته به دلیل شرایط جنگ نتوانست حضور یابد، امسال مهمان ویژه ماست.» او افزود نمایشگاه عکس غزه، چند نمایش ویژه و آثاری که با مشارکت فیلمسازان فلسطینی تولید شده‌اند نیز در جشنواره ارائه می‌شود.

پاسخ به شبهات درباره مستندسازی در «جنگ ۱۲ روزه»

حمیدی‌مقدم در واکنش به برخی گزارش‌های رسانه‌ای گفت: «برخلاف ادعاهای مطرح‌شده، مستندسازان ما همیشه بی‌صدا اما مؤثر عمل کرده‌اند. بسیاری از آثار مرتبط با جنگ ۱۲ روزه ثبت شده و در جشنواره امسال به نمایش درمی‌آید. ۳۱ فیلم در بخش “ایران یکپارچه و جنگ ۱۲ روزه” داریم.»

حضور فیلم‌های سیاسی

او درباره نمایش فیلم‌های سیاسی گفت: «چند فیلم سیاسی جذاب و متفاوت داریم که برخی در بخش ویژه نمایش داده می‌شود. تلاش ما این است که میزبان همه صداها و نگاه‌های مختلف باشیم.»

پرسش درباره کاهش حضور بین‌المللی

در پاسخ به پرسشی درباره فراز و فرود بخش بین‌الملل جشنواره، حمیدی‌مقدم گفت: «با وجود فشارها و فضاسازی‌های بین‌المللی علیه فرهنگ ایران، توانستیم مسیر را حفظ کنیم. مانند جشنواره جهانی فجر که امسال ۲۰۰ مهمان خارجی داشت، سینماحقیقت نیز با وجود محدودیت‌ها، مهمانان متعدد و متنوعی از آسیا، اروپا، آمریکا و کشورهای دارای میراث فرهنگی مشترک خواهد داشت.»

او تأکید کرد: «برنامه‌ریزی ما بر این است که ارتباط مستند ایران با کشورهای همسایه و منطقه تقویت شود؛ حوزه‌ای که سال‌ها به آن بی‌توجهی شده بود.»

پاسخ درباره سانسور و لزوم استقلال جشنواره

در بخش دیگری از نشست، حمیدی‌مقدم به شائبه حذف فیلم‌ها به دلیل ملاحظات سیاسی یا ممیزی پاسخ داد: «هیچ جشنواره‌ای در دنیا توضیح نمی‌دهد چرا فیلمی پذیرفته نشده. این رویه حرفه‌ای است. در انتخاب‌ها نیز اعمال سلیقه طبیعی است و همه جشنواره‌ها آن را دارند.»

او درباره انتقادها به هم‌زمانی مدیریت مرکز گسترش و دبیری جشنواره گفت: «در بسیاری از جشنواره‌های معتبر دنیا، مدیر کل ساختار، دبیر جشنواره هم هست. مهم‌ترین معیار ما تخصص هیئت‌های انتخاب است. تلاش ما این بوده که انتخاب‌ها از مسیر کارشناسی و با نظر مشاوران مستقل انجام شود.»

به تعبیر یکی از همکاران، جشنواره «سینماحقیقت» مخاطبان حرفه‌ای دارد و خوشبختانه جشنواره‌ای سلبریتی‌محور نیست که با حضور چهره‌ها رونق بگیرد.

 ضرورت کاهش تعداد جوایز جشنواره

حمیدی مقدم در پاسخ به این سوال که به نظر می‌رسد تعداد جوایز بسیار زیاد است. آیا امکان کاهش آن وجود دارد، گفت :« این یکی از خواسته‌های اصلی من نیز بوده است. سال ۱۴۰۱ به سمت کاهش جوایز رفتیم، اما در جلسات با صنوف مختلف سینمای مستند ــ انجمن صنفی کارگردان و تهیه‌کنندگان ــ مخالفت‌هایی مطرح شد. جامعه صنفی هنوز با کاهش جوایز موافق نیست. از نگاه آن‌ها، جوایز متعدد به دلیل فوران استعدادهای جوان ضروری است.

به‌عنوان مثال، حذف جوایز فنی و تبدیل آنها به یک «جایزه دستاورد فنی» مانند برخی جشنواره‌ها، از نظر بسیاری به اکوسیستم شغلی سینمای مستند آسیب می‌زند. فیلمبردار، صدابردار یا تدوینگر مستند، جایی جز جشنواره حقیقت برای دیده‌شدن ندارد.

همچنین برخی نهادها درخواست اجرای جوایز جنبی دارند، اما فعلاً در اختتامیه فقط جوایز رسمی جشنواره اهدا می‌شود. شاید در آینده مانند جشنواره‌های دنیا، مراسم جنبی ویژه‌ای ترتیب دهیم تا بخشی از جوایز خارج از اختتامیه اهدا شود.

گرایش سیاسی جشنواره به چین و روسیه

وی درباره طرح پرسشی با این موضوع که با توجه به رویکرد کلان سیاست خارجی کشور، آیا جشنواره نیز به سمت آثار چین و روسیه گرایش پیدا کرده است یا خیر، توضیح داد:« خیر. هیچ توصیه یا سیاستی در این‌باره وجود ندارد. جشنواره «سینماحقیقت» کاملاً واقعی و مبتنی بر کیفیت آثار عمل می‌کند. اگر فیلم درخشانی از روسیه باشد، طبیعی است که دعوت شود؛ همان‌گونه که سال گذشته داوری از چین داشتیم. تنها محدودیت جشنواره مربوط به رژیم صهیونیستی است و هیچ منع دیگری برای همکاری با تمامی هنرمندان آزاداندیش جهان وجود ندارد.

 ورود هوش مصنوعی به سینمای مستند

دبیر جشنواره درباره گسترش استفاده از هوش مصنوعی در تولید و بازسازی تصاویر، و اینکه آیا جشنواره به استقبال این پدیده رفته یا آن را خارج از حیطه مستند می‌داند، پاسخ داد: « امسال کارگاه ویژه‌ای برای این موضوع در نظر گرفته‌ایم. هنوز نه شیفته آن شده‌ایم و نه آن را پس می‌زنیم. اصل ماجرا این است که استفاده از هوش مصنوعی نباید به «حقیقت مستند» لطمه بزند.
در برخی حوزه‌ها مانند مستند-انیمیشن، بخشی از تولیدات آینده احتمالاً به سمت هوش مصنوعی می‌روند. دو فیلم امسال نیز در بخش پرتره‌سازی از آن استفاده کرده‌اند. ما در کارگاه‌ها با حضور متخصصان ایرانی و بین‌المللی، نگاه دقیق‌تری به این پدیده خواهیم داشت.

وضعیت آثار مربوط به مفاخر فرهنگی و ادبی

حمیدی مقدم با اشاره به اینکه ، امسال نیز پرتره‌های سیاسی و اجتماعی متعددی داریم، تصریح کرد:  «البته «مفاخر» مفهومی متفاوت از «پرتره» است، اما تلاش شده آثاری درباره تاریخ و شخصیت‌های اثرگذار کشور در جشنواره حضور داشته باشد. با این حال، معمولاً در بخش‌های تخصصی، توجه به مستندهای اجتماعی بیشتر از پرتره‌هاست. امیدواریم برای سال آینده تولیدات جذاب‌تری در این حوزه داشته باشیم.»

مستند «ضدقهرمان» و سانسور

وی درباره اکران  مستند«ضدقهرمان» در سال گذشته که به بخش‌هایی از تاریخ معاصر می‌پرداخت و به نظر می‌رسید با محدودیت‌هایی روبه‌رو بوده، اذعان کرد: «جشنواره فقط نمایش‌دهنده است و عمل ما در مقام «درگاه عرضه» بوده است. هیچ سیاستی برای محدودسازی این نوع آثار اعمال نمی‌شود. اینکه فیلم چه پرسش‌هایی را می‌توانست مطرح کند یا چگونه باید پیش می‌رفت، به سازندگان آن مربوط است. ما از طرح مسائل تاریخ معاصر استقبال می‌کنیم؛ مشروط بر اینکه روایت، جانبدارانه یا صرفاً سیاسی نباشد و در مقام مستندِ آکادمیک، عادلانه و دقیق باشد. هدف، بازنمایی تاریخ است، نه تولید مستندی صرفاً سیاسی یا تبلیغی.

 محافظه‌کاری فیلمسازان و خط‌قرمزهای خودساخته

وی در رابطه با فیلمسازی مستند و محافظه کاری، افزود: «فیلمساز مانند هر کنشگر فرهنگی می‌داند در چه جامعه‌ای زندگی می‌کند. این محافظه‌کاری الزاماً به معنای سانسور نیست؛ بلکه نوعی شناخت واقعیت محیط است.
جامعه ما هزاران موضوع جذاب، پرتره، زندگی ناگفته و روایت ناشناخته دارد که می‌توانند سوژه مستند باشند. متأسفانه تنها بخشی از واقعیت ایران امروز به دنیا منتقل می‌شود. ما معتقدیم سازندگان و نهادهای تولید باید همراه شوند تا هم نقد صورت بگیرد و هم تصویری جامع‌تر از زندگی امروز ایران ارائه شود. فیلمساز باید پرسش‌گر باشد، اما پرسش را در هوا رها نکند و بتواند به سمت تحلیل و راهکار حرکت کند.

کارگاه‌های آموزشی جشنواره

دبیر جشنواره  همچنین درباره کارگاه‌ها توضیح داد: امسال ۹ کارگاه تخصصی داریم که تمرکزشان بر ضعف‌های آموزشی، روایت، ساختار، آرشیو، تولید مشترک و تکنیک‌های جدید است. برخی از موضوعات این کارگاهها عبارتند از؛ مستند مونتاژ: از آرشیو تا ساخت معنا، استراتژی‌های نوین روایت مستند، هوش مصنوعی؛ خدمت یا خیانت به مستند، خلق جهان‌های VR و XR در مستند، تولید مشترک، جذب سرمایه و عرضه بین‌المللی، مستند غیرخطی در قرن۲۱

وضعیت رویداد «پرتاب» و خروجی‌های آن

حمیدی‌مقدم در پاسخ به پرسشی درباره چرایی برگزار نشدن دوره دوم «پرتاب» اعلام کرد که این طرح هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و در دوره نخست نیز به‌دلیل عدم شکل‌گیری مشارکت بخش خصوصی، خروجی قابل‌توجهی حاصل نشد. او گفت برآورد آن‌ها این بوده که زیرساخت‌های لازم برای همراهی شرکت‌ها و نهادهای تولیدکننده وجود نداشته و سرمایه‌گذاری مشترک محقق نشده است.
به گفته او، قرار بوده دوره دوم پس از «پیچینگ» برگزار شود اما این تصمیم عملی نشده و اکنون برنامه‌ریزی برای برگزاری آن تا پایان سال در جریان است.

انطباق فیلم‌ها با وضعیت اجتماعی و مسأله بازتاب شهر

در ادامه این نشست خبرنگار صبا پرسید؛ با توجه به تغییرات چشمگیر آرایش شهر تهران و شهرهای دیگر در سال‌های اخیر، به‌ویژه در پوشش زنان، آیا این تحولات در فیلم‌های امسال بازتاب واقعی داشته؟ و آیا شما توانسته‌اید این بازنمایی را بدون محدودیت و مداخله در جشنواره به نمایش بگذارید؟

دبیر جشنواره توضیح داد: فیلم‌های رسیده به جشنواره طیف متنوعی از موضوعات را شامل می‌شوند و آنچه به دبیرخانه ارائه شده، نمونه‌ای از همین جامعه است. به گفته او، برخی آثار در مراحل تطبیق با مقررات، دچار «اصلاحات کوچک» شده‌اند اما هیچ‌کدام به‌گونه‌ای نبوده که هویت و جهان فیلم را تغییر دهد.
او افزود سال گذشته نیز این بحث مطرح بوده و امسال هم تمام تلاش شده تا فیلم‌ها با همان واقعیت اجتماعی به نمایش برسند. حمیدی‌مقدم همچنین تأکید کرد تنها یک فیلم—که امتیاز لازم را نیز کسب کرده بود—به‌دلیل نگرانی‌های حقوقی و برای حفظ حرمت و امنیت شخصیت اصلی کنار گذاشته شد. او این موضوع را «تصمیمی براساس رعایت حقوق فردی» دانست و نه محدودیت محتوایی.

او تأکید کرد فیلم‌هایی که به دبیرخانه رسیده‌اند موضوعات متنوعی داشته‌اند و برخی آثار به دلیل مسائل نظارتی با اصلاحات جزئی مواجه شده‌اند، اما هیچ تغییر عمده‌ای که جهان فیلم را دگرگون کند، انجام نشده است.
حمیدی‌مقدم صادقانه اعلام کرد تنها یک اثر از بخش مسابقه کنار گذاشته شده و دلیل آن «حراست از شخصیت اصلی فیلم» بوده است؛ چرا که فرد مقابل دوربین، به دلیل شرایط سنی و خانوادگی، امکان آسیب‌پذیری حقوقی داشته است.

صیانت از آثار مستند و دغدغه‌های اجتماعی

حمیدی‌مقدم در بخش دیگری از سخنانش با تأکید بر اهمیت «صیانت از آثار دغدغه‌مند» گفت تمام تلاش مرکز گسترش این است که فیلمی از حق نمایش محروم نشود. او افزود با وجود مضیقه‌های بودجه‌ای، مجموعه مدیریتی جشنواره نهایت توان خود را برای نمایش درست و اجرای سالم آثار به کار گرفته است.

احیای جلسات نقد و بررسی

در پاسخ به دغدغه یکی از اهالی رسانه درباره غیبت منتقدان و تعطیلی جلسات نقد و بررسی در دوره‌های اخیر، مدیر جشنواره اعلام کرد از بازگشت رسمی منتقدان و برگزاری نشست‌های نقد استقبال می‌کند.
او با اشاره به ضعف مخاطب در برخی دوره‌ها گفت افزایش حضور تماشاگر برای چنین نشست‌هایی نیازمند برنامه‌ریزی و همراهی انجمن منتقدان است و خود او «کاملاً موافق نقد تند، منصفانه و عادلانه» است.

یادبود چهره‌های سینمای مستند

حمیدی‌مقدم اعلام کرد جشنواره امسال یادمانی ویژه برای زنده‌یاد مسعود شاهی، از بنیان‌گذاران اصلی مرکز گسترش، برگزار خواهد کرد. او از شاهی به‌عنوان مدیری پاک‌دست، پیشرو و حامی جدی مستندسازان یاد کرد.
همچنین بزرگداشت و یادبودهایی برای چهره های موثر در حوزه مستند، همراه با نمایش آثارشان تدارک دیده شده است.