امیر افشارفتوحی/دبیر تحریریه روزنامه صبا: در شبی که قرار بود جهان برای چند دقیقه از سیاست فاصله بگیرد و فقط به فوتبال فکر کند، فیفا تصمیم گرفت یک ‌بار دیگر ثابت کند که «وقتی می‌توانی همه‌ چیز را خراب کنی، چرا فقط قرعه‌کشی را اجرا کنی؟». جیانی اینفانتینو با ژستی شبیه مجری‌های برنامه‌های جادویی دهه نود، از جایزه‌ای رونمایی کرد که تا پنج دقیقه قبلش حتی خودش هم خبر نداشت وجود دارد؛ «جایزه صلح فیفا»! و درست در لحظه‌ای که جهان فوتبال انتظار داشت این شوخی بی‌مزه تمام شود، مدال را دور گردن دونالد ترامپ انداخت؛ مردی که اگر در دنیا فقط یک نفر باشد که نتوان از او به‌ عنوان «نماد صلح» یاد کرد، دقیقاً همان فرد است.

این حرکت نه‌تنها واکنش‌های گسترده و تمسخرآمیز کاربران انگلیسی‌زبان شبکه اجتماعی ایکس را برانگیخت، بلکه تصویری هجوآلود از سقوط معیارهای فرهنگی نهادهای جهانی را پیش چشم گذاشت. کاربران دقیقاً همان چیزی را نوشتند که بسیاری جرأت بیانش را در رسانه‌های رسمی ندارند؛ اینکه فیفا «چیز مسخره‌ای به نام جایزه صلح» اختراع کرده چون «جایزه واقعی» یعنی نوبل، ترامپ را لایق ندانست؛ یا اینکه «لعنت بر فیفا و لعنت بر اینفانتینو» که بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان را لکه‌دار کرده‌اند. برای میلیون‌ها مخاطب فوتبال، این رفتار تنها یک بی‌سلیقگی نبود؛ حمله‌ای بود به عقل عمومی.

ترامپ که سال‌هاست تلاش می‌کند خود را «مرد صلح» جا بزند، در همان لحظه دریافت مدال آن را با ولعی کودکانه به گردن انداخت؛ گویی این پاداش دیرهنگامی برای تمام توهماتش بود. مردی که سیاست خارجی‌اش مملو از تنش، تحقیر و بحران‌سازی بوده است و در عین حال مدام درباره «شایستگی‌اش برای جایزه نوبل «صلح» سخن می‌گفت، حالا با جایزه‌ای روبه‌رو شد که نه سابقه دارد و نه اعتبار؛ اما دقیقاً همان چیزی است که می‌تواند غرورش را ارضا کند. چهره‌ای که همواره می‌کوشد از صناعت «نمایش» در سیاست بهره ببرد، این بار نیز قربانی همان نمایش مضحکی شد که فیفا برایش تدارک دیده بود.

این رفتار بیش از آنکه به سیاست مربوط باشد، گویای یک بحران فرهنگی است. بحران هویت نهادهایی که با ادعای جهانی ‌بودن، اما با تصمیماتی کاملاً شخصی و سلیقه‌ای، ارزش‌های فرهنگی و اخلاقی ورزش را تحقیر می‌کنند. فیفا، نهادی که قرار بود نماینده «فرهنگ مشترک فوتبال» باشد، در سال‌های اخیر بارها به ‌خاطر فساد، لابی‌گری و تصمیمات غیرشفاف مورد انتقاد قرار گرفته است. اما اختراع یک جایزه خود ساخته برای تقدیر از ترامپ، نقطه‌ای تازه در همین مسیر سقوط است؛ اقدامی که حتی با معیارهای حداقلی اعتبار فرهنگی نیز همخوان نیست.

قرعه‌کشی جام جهانی معمولاً از معدود مراسم‌های ورزشی است که به دلیل طراحی صحنه، روایت‌گری، نورپردازی و توجه به جزئیات زیبایی‌شناسانه، در شمار رخدادهای فرهنگی/هنری فوتبال قرار می‌گیرد. اما امسال، همه این تلاش‌ها زیر سایه یک حرکت «من‌درآوردی» دفن شد. اهدای این جایزه ساختگی، سیرکی سیاسی خلق کرد که نه به هنر مربوط بود، نه به فرهنگ، نه به فوتبال. از نگاه زیبایی‌شناختی نیز، مراسمی که قرار است «آیین» باشد، وقتی به سطح «شوخی» تنزل پیدا کند، هویت خود را از دست می‌دهد. فیفا نمی‌فهمد که رویدادهایی از این دست، بخشی از میراث فرهنگی فوتبال هستند؛ میراثی که با یک تصمیم اشتباه، بی‌اعتبار می‌شود. وقتی نهادی مثل فیفا به ‌جای حفظ شأن فرهنگی ورزش، تصمیم می‌گیرد صحنه را به یک سیاستمدار جنجالی تقدیم کند، یعنی ذائقه و شعور مخاطب جهانی را نادیده می‌گیرد.

این ماجرا تنها یک رفتار عجیب در یک مراسم ورزشی نبود؛ سندی بر بحران معنای «صلح» در جهان امروز بود. در واقع صلح، تبدیل به کالایی تزئینی شده که هرکس می‌تواند آن را بر گردن دیگری بیندازد، نه مسئولیتی واقعی و اخلاقی. فیفا با این نمایش، نه تنها به ترامپ هدیه‌ای بی‌ارزش داد، بلکه بر چهره فوتبال جهان یک زخم فرهنگی تازه گذاشت. غافل از این که صلح با چنین رفتارهایی ساخته نمی‌شود؛ اعتبار با مدال‌های قلابی به دست نمی‌آید و فرهنگ با نمایش‌های سخیف سیاسی رشد نخواهد کرد.

فیفا با این اقدام، نه یک جایزه اعطا کرد، بلکه بخشی از حرمت فوتبال را خرج یک نمایش پوچ کرد. این همان جایی است که فرهنگ، سیاست و هنر در نقطه‌ای اشتباه به هم می‌رسند؛ نقطه‌ای که در آن، حقیقت قربانی می‌شود و «جایزه صلح»، به ابزاری برای توهین به صلح بدل می‌گردد.