امروز یکشنبه, ۲۶ مهر , ۱۴۰۵ ساعت ۱۳:۵۵:۰۶
یادداشت مهمان/صبا، میثم کریمی فعال رسانه نوشت: چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، به دبیری بهروز شعیبی و با شعار «اندیشه ایرانی، روایت جهانی»، از ۲۵ تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ در پردیس سینماگالری ملت برگزار می‌شود. ویژگی این دوره را باید در کنار هم قرار گرفتن چند رویکرد جست‌وجو کرد: تأکید بر هویت فرهنگی و تجربه زیسته فیلم‌سازان ایرانی، گسترش ارتباط با سینمای جهان، حضور پررنگ‌تر فناوری هوش مصنوعی، توجه به اقتباس ادبی و پیوند میان نمایش فیلم و برنامه‌های آموزشی و تخصصی.
شعار جشنواره؛ از هویت بومی تا زبان جهانی
«اندیشه ایرانی، روایت جهانی» صرفاً یک شعار تبلیغاتی نیست؛ دست‌کم در فراخوان جشنواره، به‌عنوان رویکردی برای انتخاب آثار و جهت‌دهی به روایت‌ها معرفی شده است. تأکید بر فرهنگ‌ها، آیین‌ها، زندگی شهری، زیست اقوام و تجربه‌های زیسته در استان‌های مختلف، نشان می‌دهد که جشنواره می‌خواهد تنوع جغرافیایی و اجتماعی ایران را به بخشی از زبان سینمای کوتاه تبدیل کند.
اهمیت این رویکرد در آن است که فیلم‌ساز شهرستانی یا جوان برای دیده شدن، الزاماً نباید به تقلید از الگوهای رایج سینمای پایتخت روی بیاورد. تجربه محلی، اگر با داستان‌گویی خلاقانه و کیفیت سینمایی همراه شود، می‌تواند به روایتی قابل‌فهم برای مخاطب جهانی تبدیل شود. بااین‌حال، میزان موفقیت این سیاست را باید در تنوع واقعی آثار منتخب و فرصت دیده‌شدن فیلم‌سازان مناطق مختلف ارزیابی کرد، نه صرفاً در متن فراخوان.
گستره آثار؛ تصویری از ظرفیت سینمای کوتاه
بر اساس اظهارات دبیر جشنواره، در مجموع ۸ هزار و ۷۵۵ اثر به بخش‌های مختلف این دوره رسیده و فیلم‌سازانی از ۶۳ کشور در بخش بین‌الملل حضور دارند. بهروز شعیبی همچنین از افزایش تعداد آثار رسیده به بخش ملی نسبت به سه سال گذشته خبر داده است. این ارقام از گستردگی مشارکت حکایت دارند، هرچند تعداد آثار به‌تنهایی معیار کیفیت یا میزان تأثیرگذاری جشنواره نیست.
در مسابقه ملی، ۶۳ فیلم داستانی، ۲۷ مستند، ۲۵ پویانمایی و ۱۴ فیلم تجربی نمایش داده می‌شوند. در بخش «کتاب و سینما» نیز ۲۷ فیلم اقتباسی حضور دارند؛ در نتیجه، مجموع آثار این پنج دسته ملی به ۱۵۶ فیلم می‌رسد.
در بخش بین‌الملل نیز ۹۰ اثر شامل ۳۳ فیلم داستانی، ۱۲ پویانمایی، ۱۱ مستند، ۶ فیلم تجربی و ۲۸ اثر مرتبط با هوش مصنوعی معرفی شده‌اند. چنین ترکیبی، امکان مقایسه روایت‌ها، گونه‌های مختلف فیلم‌سازی و رویکردهای فناورانه را در یک بستر مشترک فراهم می‌کند.
جنگ و تجربه زیسته؛ ورود یک موضوع به بخش اصلی رقابت
از دیگر ویژگی‌های دوره چهل‌وسوم، اختصاص جایزه ویژه «پویش فیلم‌سازی وطن به روایت من» به موضوع جنگ رمضان است. بنا بر توضیحات دبیر جشنواره، موضوع جنگ و تجربه‌های مرتبط با آن از سوی فیلم‌سازان مورد توجه قرار گرفته و امسال آثار این حوزه در قالب جایزه‌ای مشخص وارد ساختار رقابتی شده‌اند.
این رویکرد، زمینه‌ای برای بازتاب تجربه‌های انسانی، اجتماعی و خانوادگی در مواجهه با جنگ فراهم می‌کند. بااین‌حال، ارزش سینمایی چنین بخشی به امکان تنوع در نگاه‌ها، کیفیت روایت و فاصله گرفتن از بازگویی کلیشه‌ای رویدادها وابسته است. فیلم کوتاه زمانی می‌تواند در ثبت تجربه جنگ مؤثر باشد که علاوه بر واقعه، تأثیر آن بر زندگی روزمره، روابط انسانی، حافظه و آینده را نیز به تصویر بکشد.
هوش مصنوعی؛ از ابزار تولید تا مسئله خلاقیت
یکی از شاخصه‌های قابل‌توجه دوره چهل‌وسوم، حضور ۲۸ اثر مرتبط با هوش مصنوعی در بخش بین‌الملل است. علاوه بر رقابت آثار، این موضوع در نشست تخصصی «هوش مصنوعی در تولید فیلم» نیز بررسی شده است.
امیر سحرخیز، مدرس این نشست، با تأکید بر سرعت تحول ابزارهای هوش مصنوعی، میان توانایی تولید تصاویر و توانایی خلق یک روایت سینمایی تمایز گذاشت. از نگاه او، مسئله اصلی صرفاً ساخت تصاویر چشمگیر نیست؛ بلکه فیلم باید بتواند تجربه‌ای انسانی و معنادار برای مخاطب خلق کند. او همچنین نسبت به شباهت زیبایی‌شناختی آثار تولیدشده با هوش مصنوعی و احتمال غلبه کمیت بر کیفیت هشدار داد.
این بحث، جشنواره را به بستری برای طرح پرسش‌های مهم‌تری تبدیل می‌کند: مرز خلاقیت انسان و ابزار هوشمند کجاست؟ حقوق پدیدآورندگان آثار چگونه باید حفظ شود؟ و آیا فناوری می‌تواند بدون تجربه زیسته و نگاه مستقل فیلم‌ساز، به خلق اثری ماندگار منجر شود؟
اهمیت این بخش در آن است که فناوری نه فقط به‌عنوان یک امکان فنی، بلکه به‌عنوان موضوعی مرتبط با آینده مشاغل سینمایی، مالکیت فکری و ماهیت روایت مورد توجه قرار گرفته است.
سینمای جهان؛ شش پنجره به روایت‌های متفاوت
بخش‌های جنبی بین‌الملل، از گسترده‌ترین وجوه برنامه این دوره‌اند. شش مجموعه ویژه با انتخاب و رویکرد شش کیوریتور در نظر گرفته شده است:
– «جشنواره جشنواره‌ها» با منتخبی از آثار دوره‌های گذشته بخش بین‌الملل؛
– «نگاه زنان» با تمرکز بر فیلم‌سازان زن جهان؛
– «سینمای معاصر مکزیک»؛
– منتخبی از فیلم‌های مدرسه فیلم مسکو؛
– «شب‌های فیلم عربی» با نگاهی به سینمای جهان عرب؛
– «سینمای معاصر آفریقا».
همچنین منتخبی از فیلم‌های کوتاه کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در برنامه‌ای ویژه قرار گرفته است.
این برنامه‌ها می‌توانند فرصت ارزشمندی برای آشنایی مخاطبان و فیلم‌سازان ایرانی با شیوه‌های متفاوت قصه‌گویی، تجربه‌های فرهنگی و جریان‌های سینمایی کمتر دیده‌شده فراهم کنند. وجه مهم‌تر، امکان گفت‌وگو و مقایسه است: سینمای کوتاه ایران در مواجهه با جهان، هم می‌تواند تفاوت‌های فرهنگی خود را بهتر بشناسد و هم از تجربه‌های فرمی و روایی دیگر کشورها بیاموزد.
«کتاب و سینما»؛ پیوند ادبیات و تصویر
حضور ۲۷ فیلم اقتباسی در بخش «کتاب و سینما»، این دوره را به فرصتی برای بررسی رابطه ادبیات و فیلم کوتاه تبدیل کرده است. نمایشگاه کتاب با مشارکت ناشران مختلف و عرضه ۱۲ عنوان تازه منتشرشده از سوی انجمن سینمای جوانان ایران، این ارتباط را از فضای نمایش فیلم به حوزه نشر و مطالعه گسترش می‌دهد. نمایشگاه عکس نیز از دیگر برنامه‌های فرهنگی جشنواره است.
این بخش می‌تواند زمینه گفت‌وگو درباره یکی از مسائل مهم فیلم‌سازی را فراهم کند: چگونه می‌توان از یک داستان، خاطره، رمان یا متن ادبی الهام گرفت، بدون آنکه اقتباس به بازگویی صرف متن مبدأ محدود شود؟ برای فیلم کوتاه که با محدودیت زمان و ضرورت ایجاز روبه‌روست، این پرسش اهمیتی ویژه دارد.
نشست‌های تخصصی؛ جشنواره به‌مثابه فضای یادگیری
برنامه‌های تخصصی جشنواره نیز در کنار نمایش فیلم‌ها قرار گرفته‌اند. در نخستین روز، نشست «سینما و تجربه زیسته» با تدریس سعید رحمانی برگزار شد؛ نشستی که بر نوشتن از تجربه‌های شخصی و تبدیل زخم‌ها و خاطرات به ماده خام فیلم‌سازی تمرکز داشت. روز دوم نیز نشست تخصصی هوش مصنوعی در تولید فیلم برگزار شد.
چنین نشست‌هایی هنگامی ارزشمندتر می‌شوند که از انتقال اطلاعات فراتر بروند و به ارتباط مستقیم میان نظریه و کار عملی برسند؛ یعنی فیلم‌ساز پس از تماشای آثار و حضور در بحث‌ها، ابزار تازه‌ای برای تحلیل فیلم‌نامه، کارگردانی، تدوین یا شناخت زبان سینما به دست آورد.