سروین دهقان/صبا، نشست تخصصی «میراث استراتژیک قلعه الموت» به مناسبت ثبت سی‌اُمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی، روز دوشنبه ۲۶ مردادماه ساعت ۱۵ با حضور معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و جمعی از استادان، پژوهشگران و متخصصان حوزه میراث فرهنگی در سالن اجتماعات موزه ملی ایران برگزار شد.

 سخنرانان این نشست ضمن تبریک این موفقیت به مردم ایران، تأکید کردند که ثبت جهانی یک اثر پایان مسیر نیست، بلکه آغاز مسئولیتی گسترده برای حفاظت، معرفی، بهره‌برداری فرهنگی و اقتصادی و انتقال این میراث به نسل‌های آینده است.

در این نشست، قلعه الموت نه صرفاً به‌عنوان یک بنای تاریخی، بلکه به‌عنوان بخشی از یک منظومه تمدنی، مدیریتی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفت؛ منظومه‌ای که به گفته سخنرانان، می‌تواند برای مسائل امروز ایران، از جمله تاب‌آوری، مدیریت منابع، حکمرانی و توسعه گردشگری، آموزه‌های قابل توجهی داشته باشد.

 ثبت جهانی؛ فرصتی برای جهانی کردن هویت ایران

فاطمه داوری، دبیر نشست با اشاره به جایگاه ثبت‌های جهانی در معرفی ارزش‌های هویتی و ملی کشورها گفت: مهم‌ترین ظرفیتی که کشورها برای جهانی کردن ارزش‌های هویتی و ملی خود در اختیار دارند، ثبت آثار در فهرست‌های جهانی است.

وی با اشاره به عملکرد ایران در این زمینه اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران طی بیش از چهار دهه گذشته ۵۷ اثر ملموس و ناملموس را در فهرست‌های جهانی به ثبت رسانده و در زمره کشورهایی قرار دارد که توانسته‌اند بخشی از ارزش‌های ملی خود را به جامعه جهانی معرفی کنند.

به گفته داوری،  در پنج سال اخیر نیز بیش از ۱۸ اثر از مجموع این آثار در حوزه میراث ملموس و ناملموس در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است.

دبیر نشست تأکید کرد که رویکرد ایران در سال‌های اخیر نسبت به ثبت جهانی تغییر کرده و دیگر صرفاً بناهای فاخر و باشکوه معماری مورد توجه نیستند، بلکه آثاری انتخاب می‌شوند که روایتگر دانش، تجربه، شیوه زندگی و توانایی‌های راهبردی مردمان ایران در طول تاریخ هستند.

او ثبت جهانی آیین‌ها و سنت‌های فرهنگی مانند نوروز و یلدا و همچنین ثبت غارهای تاریخی دره خرم‌آباد را نمونه‌ای از این رویکرد دانست و گفت: غارهای تاریخی دره خرم‌آباد مؤید حضور فرهنگی و مؤثر انسان در این سرزمین طی بیش از ۶۰۰ هزار سال است.

داوری قلعه الموت را نیز نمونه‌ای متفاوت دانست و افزود: الموت بیش از آنکه صرفاً یک منظومه معماری باشد، یک منظومه مدیریت راهبردی در ایران تاریخی است که می‌تواند برای شرایط امروز کشور درس‌های فراوانی داشته باشد.

 دارابی: ثبت جهانی آغاز مسئولیت است

علی دارابی، قائم‌مقام وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، با اشاره به فرایند بررسی پرونده قلعه الموت در یونسکو گفت: این پرونده حاصل تلاش گسترده جمعی بود و حدود ۱۱۰ نفر طی پنج سال در تهیه و پیشبرد آن مشارکت داشتند.

وی افزود: چنین فرایندی نشان می‌دهد که ثبت جهانی آثار، نتیجه سال‌ها مطالعه، تحقیق و تلاش علمی است و نمی‌توان آن را صرفاً یک اتفاق یا موفقیت مقطعی دانست.

دارابی ثبت جهانی آثار فرهنگی را یکی از افتخارات بزرگ کشور دانست و گفت: این موفقیت باید به ملت بزرگ ایران تبریک گفته شود، اما در کنار جشن و افتخار باید به مسئولیت‌های پس از ثبت نیز توجه ویژه داشت.

به گفته وی، با ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی، مسئولیت حفاظت، نگهداری، معرفی و انتقال آن به نسل‌های آینده آغاز می‌شود.

دارابی همچنین بر اهمیت زبان فارسی تأکید کرد و گفت: باید به نقطه‌ای برسیم که جهان علم و فرهنگ بیش از گذشته با زبان و ادبیات فارسی و دستاوردهای تمدنی ایران آشنا شود. زبان فارسی یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت ایرانی و بخشی از سرمایه فرهنگی کشور است که باید در سطح جهانی معرفی و تقویت شود.

وی در ادامه با اشاره به نظام‌های تاریخی مهندسی، کشاورزی، اقتصادی و مدیریت سرزمین در ایران گفت: این نظام‌ها حاصل دانش و تجربه‌ای ارزشمند هستند و مطالعه آن‌ها می‌تواند برای امروز نیز کاربرد داشته باشد.

قائم‌مقام وزیر میراث‌فرهنگی، قلعه الموت را نیز فراتر از یک بنای تاریخی توصیف کرد و گفت: این قلعه بخشی از یک منظومه تمدنی و تاریخی است که مطالعه آن می‌تواند ابعاد مختلفی از دانش، مدیریت و شیوه زیست جوامع گذشته را برای نسل امروز آشکار کند.

 ایوبی: باید سرمایه نمادین ایران را به ثروت تبدیل کنیم

حجت‌الله ایوبی، رئیس أمور فرهنگ، ورزش ‌گردشگری سازمان برنامه و بودجه کشور نیز با تبریک ثبت جهانی قلعه الموت، این موفقیت را حاصل تلاش سال‌ها فعالیت «سربازان گمنام» حوزه میراث فرهنگی دانست؛ افرادی که سال‌ها برای تهیه پرونده‌های ثبت جهانی در شرایط دشوار فعالیت می‌کنند و گاه با نقدها و دشواری‌های بسیاری روبه‌رو می‌شوند.

وی با اشاره به ظرفیت گسترده ایران در حوزه میراث جهانی گفت: اگر کشورهای دیگر باید برای یافتن یک اثر ارزشمند و ثبت آن تلاش کنند، مسئله ایران این است که از میان ده‌ها و صدها اثر ارزشمند، کدام اثر را برای ثبت جهانی انتخاب کند.

ایوبی تأکید کرد که ظرفیت ایران فقط به میراث ملموس محدود نمی‌شود و در حوزه میراث ناملموس و همچنین معرفی مشاهیر ایرانی نیز ظرفیت‌های فراوانی وجود دارد.

وی با اشاره به برنامه یونسکو برای تجلیل از مشاهیر گفت: کشورهای عضو می‌توانند شخصیت‌هایی را که تاریخ تولد یا وفات یا دوره فعالیت آن‌ها با مضرب ۵۰ سال همزمان است، برای قرار گرفتن در فهرست تجلیل یونسکو معرفی کنند.

او شخصیت‌هایی همچون شیخ شهاب‌الدین سهروردی، سعدی، حافظ و شیخ بهایی را از جمله سرمایه‌های فرهنگی ایران دانست و گفت هنوز بسیاری از شخصیت‌های برجسته ایرانی در سطح جهانی معرفی نشده‌اند.

ایوبی در بخش دیگری از سخنان خود مفهوم «سرمایه نمادین» را تشریح کرد و گفت: بشر ابتدا سرمایه‌های مادی را شناخت، سپس سرمایه اجتماعی و سرمایه فرهنگی نیز به‌عنوان انواع ثروت مورد توجه قرار گرفتند، اما سرمایه نمادین به باورها، ارزش‌ها و جایگاه یک فرد یا اثر در ذهن و باور جامعه مربوط می‌شود.

وی برای توضیح این مفهوم به نمونه‌ای فرضی اشاره کرد و گفت: یک میکروفن به‌خودی‌خود ارزش مادی دارد، اما اگر گفته شود دکتر محمد مصدق پشت همین میکروفن سخنرانی کرده، ارزش آن به دلیل جایگاه مصدق در ذهن مردم، به سرمایه نمادین تبدیل می‌شود.

ایوبی افزود: یونسکو با ثبت جهانی یک اثر، در واقع سرمایه مادی، اجتماعی و فرهنگی یک جامعه را به سرمایه نمادین در مقیاس جهانی تبدیل می‌کند.

وی تأکید کرد: مسئله مهم این است که این سرمایه نمادین در گوشه‌ای رها نشود، بلکه بتوانیم آن را دوباره به سرمایه مادی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تبدیل کنیم. این فرایند همان بازتولید ثروت و سرمایه است.

ایوبی با اشاره به تجربه شهرهای ثبت‌شده جهانی گفت: ایران اکنون هفت شهر ثبت‌شده جهانی دارد و تجربه برخی شهرهای جهان نشان می‌دهد که پس از ثبت جهانی، میزان بازدید گردشگران و ثروت ایجادشده در برخی موارد به شکل چشمگیری افزایش یافته است.

وی افزود: در ایران گاهی پس از ثبت جهانی جشن می‌گیریم و مردم خوشحال می‌شوند، اما پس از مدتی این سؤال مطرح می‌شود که «چه اتفاقی افتاد؟» در حالی که ثبت جهانی باید آغاز برنامه‌ای برای معرفی اثر، دعوت از گردشگران، ایجاد اشتغال و تولید ثروت باشد.

او تأکید کرد: این مسئولیت تنها بر عهده وزارت میراث فرهنگی نیست و رسانه ملی، رسانه‌های دیگر، هنرمندان و فعالان فرهنگی نیز باید در این مسیر مشارکت کنند.

ایوبی بر ضرورت تولید فیلم، برنامه‌های رسانه‌ای و برگزاری جشن‌های ملی برای معرفی آثار ثبت‌شده تأکید کرد و گفت: معرفی موفق این آثار می‌تواند علاوه بر ایجاد حس امید و افتخار در مردم، زمینه‌ساز توسعه گردشگری و اقتصاد فرهنگی شود.

ایوبی ایران را سرزمینی سرشار از «گنج‌های پنهان» دانست و گفت: بسیاری از این گنجینه‌ها شناخته شده‌اند، اما سال‌هاست مورد استفاده قرار نگرفته و بخشی از آن‌ها در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند.

وی با انتقاد از تأخیر تاریخی ایران در استفاده از ظرفیت ثبت جهانی گفت: اگر از سال‌های نخست عضویت ایران در یونسکو، هر سال با جدیت پرونده‌های جدیدی را برای ثبت جهانی معرفی می‌کردیم، امروز می‌توانستیم در جایگاه نخست جهان قرار داشته باشیم.

او در عین حال تأکید کرد که جایگاه تاریخی و تمدنی ایران قابل مقایسه با بسیاری از کشورهاست و گفت: کشورهای مدرن را می‌توان ساخت، برج‌های بلندمرتبه ایجاد کرد و زیرساخت‌های جدید به وجود آورد، اما تاریخ و تمدن را نمی‌توان خرید.

ایوبی افزود: این سرمایه‌ای است که ایران در اختیار دارد و باید با برنامه‌ریزی، آن را به جهانیان معرفی و از ظرفیت‌های آن برای توسعه کشور استفاده کرد.

وی از طرحی با عنوان «ایران، آغاز هر داستان» سخن گفت و توضیح داد که این طرح بر معرفی مسیرها و ظرفیت‌های تمدنی مختلف ایران استوار است.

به گفته ایوبی، طرح‌هایی مانند «راه نیایش»، «راه خورشید» و مسیرهای مرتبط با آب، موسیقی و دیگر عناصر تمدنی ایران در همین چارچوب طراحی شده‌اند.

او همچنین به پروژه‌های مرتبط با نیشابور، بکتاش، شیخ شهاب‌الدین سهروردی، شیخ زاهد گیلانی و امام محمد غزالی اشاره کرد و گفت این پروژه‌ها دیگر صرفاً در حد ایده و آرزو نیستند و اقدامات اجرایی برای برخی از آن‌ها آغاز شده است.

ایوبی با اشاره به جایگاه جهانی برخی از این شخصیت‌ها گفت: بسیاری از مردم ایران حتی شخصیت‌هایی را که در مناطق خودشان زندگی کرده‌اند به‌خوبی نمی‌شناسند، در حالی که علاقه‌مندان بسیاری از کشورهای جهان مایل به دیدار از این مکان‌ها هستند.

وی ایران را ظرفیت بزرگی برای گردشگری فرهنگی و زیارتی دانست و تأکید کرد که با معرفی درست این گنجینه‌ها می‌توان شمار گردشگران را به شکل قابل توجهی افزایش داد.

 فرطوسی: الموت الگویی برای حکمرانی و تاب‌آوری است

حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، نیز ثبت جهانی قلعه الموت را نتیجه سه عامل مهم دانست: خوشنامی ایران فرهنگی، کار گروهی و تخصص کارشناسان ایرانی.

وی گفت: زمانی که نام ایران در یونسکو مطرح می‌شود، این نام و آوازه فرهنگی با احترام همراه است و این جایگاه حاصل سرمایه‌ای است که در طول تاریخ شکل گرفته است.

فرطوسی همچنین از تخصص کارشناسان ایرانی در تهیه و ارائه پرونده‌های ثبت جهانی تقدیر کرد و گفت: پرونده‌های ایران به شکلی حرفه‌ای و تخصصی ارائه می‌شوند که شایسته اعتبار و خوشنامی ایران فرهنگی باشند.

وی با اشاره به یکی از اظهارات رئیس کنفرانس عمومی یونسکو پس از ثبت جهانی قلعه الموت گفت: او خطاب به هیئت ایرانی گفته بود: «ایران میراث فرهنگی ندارد، ایران گنجینه فرهنگی دارد.»

فرطوسی در ادامه، قلعه الموت را یک «میراث راهبردی» و «میراث استراتژیک» توصیف کرد و گفت: برای شناخت این قلعه باید شرایط تاریخی و جغرافیایی آن را در نظر گرفت.

وی افزود: کسانی که قلعه‌های الموت را انتخاب کردند، در شرایطی قرار داشتند که منشأ چالش‌های آنان عقیدتی بود اما این چالش‌ها تجلی سیاسی پیدا کرده بود. آنان با درایت، جغرافیا را به خدمت گرفتند و از آن به‌عنوان مرکز حکمرانی استفاده کردند.

به گفته فرطوسی، تجربه الموت نشان می‌دهد که چگونه می‌توان عوامل محیطی و جغرافیایی را شناخت و تهدیدها و محدودیت‌ها را به فرصت تبدیل کرد.

وی تأکید کرد: قلعه الموت را نمی‌توان صرفاً یک مجموعه دفاعی دانست؛ این مجموعه ابعاد مختلفی از حکمرانی، مدیریت، دانش و اقتصاد را در خود جای داده است.

فرطوسی یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده قلعه الموت را مدیریت منابع آب و کشاورزی دانست و گفت: پیشینیان در این منطقه توانستند با استفاده بهینه از منابع آب و ظرفیت‌های کشاورزی، مجموعه‌ای را ایجاد کنند که حتی در شرایط محاصره نیز از نظر تأمین نیازهای اقتصادی و غذایی تا حد زیادی خودکفا باشد.

وی افزود: مدیریت منابع آب به‌گونه‌ای طراحی شده بود که دشمن نتواند با قرار دادن قلعه در محاصره آبی، ساکنان آن را تحت فشار قرار دهد.

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو همچنین به کتابخانه‌های موجود در قلعه‌ها اشاره کرد و گفت: این قلعه‌ها مملو از کتاب و منابع علمی بودند و کتاب‌های متعددی به آن‌ها منتقل می‌شد.

وی افزود: کتاب‌ها با دشواری به قلعه‌ها منتقل می‌شدند و در آنجا نسخه‌برداری انجام می‌گرفت؛ بنابراین این مراکز تنها محل دفاع نبودند، بلکه نقش مهمی در حفظ، تکثیر و انتقال دانش نیز داشتند.

فرطوسی گفت: شاید یکی از دلایل انتخاب این قلعه‌ها به‌عنوان مراکز حکمرانی این بود که ساکنان آن به‌درستی دریافته بودند می‌توان با سازگاری با چالش‌های طبیعی و سیاسی و استفاده از جغرافیای زمانه، ایده‌های فرهنگی را ماندگار و اثرگذار کرد.

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در پایان تأکید کرد که یکی از مهم‌ترین درس‌های قلعه الموت برای امروز، بهره‌گیری از الگوهای تاریخی برای افزایش تاب‌آوری ایران است.

وی گفت: امروز می‌توان از این مدل‌های تاریخی مدیریت و حکمرانی برای تاب‌آوری بیشتر ایران فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی بهره گرفت و میراث ارزشمند کشور را با رویکردی جدید به نسل‌های آینده منتقل کرد.