امروز شنبه, ۴ مهر , ۱۴۰۵ ساعت ۰۰:۲۱:۴۰
ناصر ارباب/ صبا، روز خبرنگار فقط فرصتی برای تبریک گفتن به کسانی نیست که روایتگر رویدادها هستند؛ شاید مهمتر از تبریک، بازخوانی وضعیتی باشد که خبرنگار امروز در آن کار میکند؛ خبرنگاری که از یک سو با مخاطبی مواجه است که دیگر هر خبر رسانه رسمی را بهسادگی نمیپذیرد و از سوی دیگر، در میان محدودیتهای دسترسی به منابع، فشارهای سازمانی، ملاحظات سیاسی و مشکلات اقتصادی رسانه گرفتار است.
محمد دلاوری، خبرنگار و مجری تلویزیون، از جمله چهرههایی است که تجربه سالها خبرنگاری میدانی، مستندسازی و برنامهسازی را در کارنامه دارد. او در گفتوگو با ما به مناسبت روز خبرنگار، درباره مهمترین چالشهای این حرفه سخن گفت؛ از اینکه چرا رسانهها گاهی کیلومترها از منابع اصلی خبر فاصله دارند تا اینکه خبرنگار چگونه باید در برابر فشارها ایستادگی کند و اساساً در عصر «انسانرسانهها» چه چیزی یک خبرنگار حرفهای را از یک شهروند صاحب دوربین متمایز میکند.
دلاوری در این گفتوگو همچنین درباره آینده مرجعیت رسانههای رسمی، خودسانسوری، ضرورت خبرنگاری مطالبهگر، تجربه «صرفاً جهت اطلاع» و مهمترین آسیب رسانههای ایرانی صحبت کرد و در پایان، خطاب به خبرنگاران جوان گفت که بیش از تعارفات روز خبرنگار، باید به حرفهایگری و انضباط در کارشان فکر کنند.
خبرنگار امروز؛ میان حقیقت و فشار
دلاوری در ابتدای این گفتوگو، درباره بحران اعتماد به رسانهها و فاصله رسانه با منابع اصلی خبر، گفت: «رسانه کیلومترها از منابع اصلی خبر فاصله گرفته است. خیلی وقتها میتوان وضعیت را به یک کوه یخ تشبیه کرد؛ آنچه رسانه به آن دسترسی دارد، بخش کوچکی از چیزی است که در لایههای حاکمیت، سیاست و جریانهای اصلی اقتصادی وجود دارد.»
او ادامه داد: «حتی اگر یک رسانه بسیار حرفهای باشد، جهتگیری نداشته باشد و کاملاً بر اساس اصول و قواعد حرفهای عمل کند، باز هم وقتی میزان دسترسیاش به اطلاعات پایین باشد، نمیتواند بهخوبی مخاطب را راضی کند. مخاطب هر بار خبری را میخواند و بعد مدتی میبیند که آن خبر نقض شده یا اتفاقی متفاوت از آنچه رسانه گفته رخ داده است. بنابراین طبیعی است که اعتمادش کاهش پیدا کند.»
به اعتقاد این خبرنگار، پاسخ به این پرسش که آیا رسانههای رسمی هنوز مرجعیت خبری دارند یا دوران آنها به پایان رسیده، نمیتواند یک پاسخ ساده «بله» یا «خیر» باشد: «باید دید کدام روزنامه، کدام رسانه رسمی، با چه مدل عملیاتی و در چه مقطعی را بررسی میکنیم.»
دلاوری تأکید کرد که همچنان رسانههایی وجود دارند که به واسطه نیروی انسانی حرفهای و ارتباط با منابع، میتوانند اطلاعات دست اول دریافت کنند: «اینکه بگوییم رسانههای رسمی تمام شدهاند و رسانههای غیررسمی جای آنها را گرفتهاند، کمی سادهسازی است. مخاطب همچنان به یک تیم نیاز دارد که هنگام تولید خبر توانایی راستیآزمایی و جداسازی اطلاعات درست از غلط را داشته باشد.»
خودسانسوری؛ مسئلهای که فقط مختص یک رسانه نیست
دلاوری درباره خودسانسوری رسانهها نیز گفت: «بدون شک همه رسانهها دچار خودسانسوری میشوند؛ به تناسب اینکه در چه موقعیتی قرار دارند، با چه کسانی ارتباط دارند، منابع مالیشان چگونه تأمین میشود و چه نگرانیها و ترسهایی دارند.»
او معتقد است خبرنگار برای انجام درست وظیفه خود، پیش از هر چیز باید مهارت حرفهای لازم را داشته باشد: «کافی است خبرنگار به جای اینکه دائماً به حق مردم برای دانستن، ملاحظات حرفهای و مسئولیت اجتماعی فکر کند، از خودش بپرسد آیا من خبرنگاری هستم که کارم را بلدم؟ آیا میتوانم سره را از ناسره تشخیص بدهم؟ این مهمترین انتظاری است که مخاطب از خبرنگار دارد.»
به گفته دلاوری، یکی از مشکلات جدی امروز، بازتولید اطلاعات تأییدنشده است: «خیلی وقتها خبرنگارها به بازتولید مفاهیمی که در جامعه شنیدهاند بسنده میکنند؛ همان چیزهایی را که شنیدهاند دوباره تولید میکنند. اینها توانایی ندارند که یک موضوع را راستیآزمایی کنند و ببینند اساساً درست است یا غلط.»
او ادامه داد: «گام دوم این است که خبرنگار بتواند درست و غلط را اعلام کند. بعد، وقتی میخواهد اطلاعات را منتشر کند، باید به اطلاعاتی که تولید کرده متعهد و پایبند باشد. باید مشخص باشد اگر مدیر رسانه تحت فشارش قرار داد، آیا همه چیز را کنار میگذارد و اطلاعات غلط منتشر میکند یا نه.»
خبرنگار باید فشار را مدیریت کند
دلاوری که سالها خبرنگاری میدانی را تجربه کرده است، معتقد است خبرنگار باید برای مواجهه با فشار آموزش ببیند: «مثل آتشنشانی که قبل از ورود به محیط واقعی آتش، در محیط مصنوعی گرما و فشار را تجربه میکند، خبرنگار هم باید یاد بگیرد چگونه در فضای فشار کار کند.»
او یکی از ضعفهای نظام آموزشی خبرنگاری را ناآمادگی نیروها برای چنین شرایطی میداند: «اغلب ما خبرنگاری را تجربی یاد گرفتهایم. دانشگاه هم معمولاً به کسی یاد نمیدهد که چگونه در شرایط فشار کار کند.»
دلاوری در عین حال معتقد است خبرنگار نباید فشار را تا جایی تحمل کند که سلامت یا موقعیت حرفهایاش آسیب ببیند: «میشود با مدیران وارد مذاکره منطقی شد، میشود گاهی شدت کاری را که انجام میدهید متناسب با فضای سیاسی کمی منعطف کرد و اگر هیچکدام جواب نداد، میشود کنار رفت.»
او درباره تجربه شخصی خود نیز گفت: «من اینطور نبودم. با شدت و یک مدل مشخص و خیلی بدون ملاحظه تلاش میکردم کاری را که باید انجام بدهم، انجام بدهم. الان پشیمان نیستم، اما میگویم اگر کسی مهارت کار کردن در فضای رسانه را بهتر از من یاد بگیرد، ممکن است همان کار را انجام دهد و همان خروجی را هم بگیرد، اما اینقدر تحت فشار و آزار قرار نگیرد.»
هر شهروند یک دوربین دارد، اما هر شهروند خبرنگار نیست
یکی از تغییرات مهم حرفه خبرنگاری در سالهای اخیر، ظهور «انسانرسانهها» و گسترش شبکههای اجتماعی است. دلاوری معتقد است این تغییر، مرز میان خبرنگار حرفهای و شهروند تولیدکننده محتوا را کمرنگ کرده، اما از بین نبرده است.
او گفت: «اینکه یک نفر رسانه در دست داشته باشد، به این معنا نیست که حتماً موفق است. مسئله این است که چه چیزی تولید میکند و چقدر حرفهای تولید میکند.»
دلاوری افزود: «اگر من یک دوربین و یک صفحه اینستاگرام داشته باشم، میتوانم از خودم فیلم بگیرم و آن را در صفحهام منتشر کنم، اما این لزوماً موجب موفقیت من نمیشود. در رسانه بودن، اینکه چه چیزی تولید میکنم و چطور با مخاطب ارتباط میگیرم اهمیت دارد.»
از نگاه او، «مخاطبشناسی» و «توانایی تولید پیام» دو مزیت اصلی خبرنگار حرفهای هستند: «کسی که حرفهای این کار را انجام میدهد، طبیعتاً این دو کار را بهتر انجام میدهد و از همان ابتدا از انسانرسانهها جلوتر است.»
«صرفاً جهت اطلاع»؛ تجربهای که هنوز ادامهاش را دوست دارد
دلاوری درباره تجربه اجرای برنامه «صرفاً جهت اطلاع» و امکان ادامه چنین برنامههایی در تلویزیون نیز گفت: «چرا که نه، دوست دارم. اما فقط خودم که نمیتوانم تصمیم بگیرم.»
او درباره پیشنهادهایی برای ادامه این مدل در فضای مجازی توضیح داد: «خیلیها پیشنهاد کردند که در فضای مجازی چنین کاری را انجام بدهم، اما من فکر میکردم آن فرمت و مدل اتفاقاً متعلق به رسانه رسمی است. فضای مجازی قواعد خودش را دارد و بازیهای خودش را.»
«خبرنگار مطالبهگر همیشه لازم است»
دلاوری در پاسخ به این پرسش که آیا رسانه ملی امروز بیش از گذشته به خبرنگاران و مجریان مطالبهگر نیاز دارد، گفت: «همیشه مجری و خبرنگار مطالبهگر مفید است و اعتماد مخاطب را افزایش میدهد. الان هم همینطور است و در آینده هم همین خواهد بود. رسانه ملی همیشه به چنین نیروهایی نیاز دارد.»
او معتقد است مطالبهگری حرفهای میتواند یکی از مسیرهای بازسازی اعتماد مخاطب باشد؛ اعتمادی که امروز بیش از گذشته در معرض آزمون قرار گرفته است.
«۹۹ درصد رسانههای ایران از یک جریان قدرت تغذیه میشوند»
دلاوری در پاسخ به اینکه اگر بخواهد تنها یک آسیب جدی رسانههای ایران را نام ببرد، چه خواهد گفت، پاسخ داد: وابستگی غیرساختارمند به قدرت، تقریباً ۹۹ درصد رسانههای ایران از یک جریان قدرت تغذیه میشوند. این جریان قدرت، رسانه را برای رسانه نمیخواهد؛ رسانه را برای ساختار تبلیغاتی خودش میخواهد.
دلاوری گفت: نبود ساختار مشخص در مناسبات قدرت و رسانه، سردرگمی را به فضای رسانهای نیز منتقل کرده است، جامعه رسانهای ما مغشوش است، چون جریان قدرت مغشوش است. اگر قرار باشد رسانه وابسته به یک جریان قدرت باشد، این موضوع در خیلی از جاهای دنیا هم وجود دارد، اما باید ساختارمند باشد. باید معلوم باشد اگر رسانه متعلق به یک جریان سیاسی است، این تعلق چه معنایی دارد، آیا موظف است مبلغ آن جریان سیاسی باشد یا نه و هدفگذاری آن چگونه است.
دلاوری با اشاره به تغییر و تعطیلی مکرر رسانهها گفت: «تا دلتان بخواهد خبرگزاری تولید میشود و تا دلتان بخواهد خبرگزاری تعطیل میشود. اصلاً معلوم نیست چرا آمد، چرا رفت و چرا هنوز هست.»
«خیلی دلتان را به تعارفات روز خبرنگار خوش نکنید»
اما شاید صریحترین بخش صحبتهای دلاوری، جایی باشد که از خبرنگاران جوان میخواهد به جای دلخوش کردن به تعارفات روز خبرنگار، روی توانایی حرفهای خود سرمایهگذاری کنند.
او گفت: «خیلی دلتان را به تعارفات و الفاظ روز خبرنگار و عبارتهایی مثل خبرنگار عزیز و امثال اینها خوش نکنید. اصلیترین وظیفه شما، توانایی حرفهای جدی، منسجم و منضبطی است که باید در سالهای فعالیت حرفهای به دست بیاورید.»
دلاوری با اشاره به وضعیت اقتصادی رسانهها افزود: «اقتصاد رسانهها امروز وضعیت بسیار بدی دارد و اغلب خبرنگاران هم تابع این وضعیت اقتصادی هستند. به همین دلیل، آن انضباط و دیسیپلین تولید خبر را از دست دادهاند یا این ویژگی در آنها بسیار کم شده است.»
او در پایان گفت: «خیلی وقتها برای مصاحبه با من تماس میگیرند و وقتی سؤالهایی را که فرستادهاند میبینم، مشخص است که سؤالها پختگی لازم را ندارند و روی آنها فکر نشده است.»
دلاوری تأکید کرد: «اگر خبرنگاران منضبط، با دیسیپلین و متعهد به تولید حرفهای باشند، هم ادای دین خودشان به مخاطب را انجام دادهاند و هم خدمت مهمی به کشور کردهاند. باید فکر کنیم که پنج سال بعد، روزنامهنگاران درجه یک، قوی، باسواد و به تعداد کافی داشته باشیم.»