امروز شنبه, ۴ مهر , ۱۴۰۵ ساعت ۰۱:۲۶:۳۳
سمیرا جعقری/ صبا، در روزگاری که فناوریهای نوین و شبکههای اجتماعی، الگوهای سنتی اطلاعرسانی را متحول کردهاند، خبرنگاری نیز وارد مرحلهای تازه از حیات حرفهای خود شده است. دیگر سرعت انتشار خبر تنها مزیت رسانهها نیست و مخاطبان به دنبال تحلیل، اعتبار و روایتهای قابل اعتماد هستند. همزمان با روز خبرنگار، سید مرتضی موسویان، عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما و رئیس هیئتمدیره انجمن سواد رسانهای ایران، در گفتوگو با صبا از الزامات فعالیت رسانهای در عصر جامعه شبکهای، ضرورت تخصصگرایی در خبرنگاری و چالشهای پیش روی رسانهها گفت و معتقد است آینده از آنِ خبرنگارانی است که بتوانند فراتر از انتقال خبر، روایتگرانی حرفهای و آگاه باشند
سید مرتضی موسویان: آینده متعلق به خبرنگار متخصص است
موسویان در ابتدای این گفتوگو با اشاره به تحولات بنیادینی که فناوری در ساختار جوامع ایجاد کرده است، اظهار کرد: «فناوری امروز همه عرصههای زندگی را تحت تأثیر قرار داده و حتی ادبیات پایه بسیاری از حوزهها را تغییر داده است. دیگر با همان جامعهای روبهرو نیستیم که نظریههای کلاسیک در آن شکل گرفتهاند. جامعه امروز ویژگیهای متفاوتی دارد؛ جغرافیا، زمان و حتی زبان دیگر مانند گذشته محدودکننده نیستند. فناوری این مرزها را در هم شکسته و جوامع جدیدی پدید آورده است؛ جوامعی که افراد با ملیتها، زبانها و فرهنگهای مختلف را در کنار یکدیگر قرار میدهد. چنین شرایطی، نیازمند نگاهها و نظریههای تازه است.
مفهوم جامعه شبکه ای در قرن بیستم
او افزود: امروز باید در کنار عصر هوشمندی، مفهوم “جامعه شبکهای” را نیز جدی بگیریم. مانوئل کاستلز در اواخر قرن بیستم این نظریه را مطرح کرد، اما اکنون جامعه شبکهای به واقعیت تبدیل شده و آثار آن را در همه عرصهها میبینیم. بسیاری از نظریههای گذشته دیگر پاسخگوی شرایط جدید نیستند و به همین دلیل، بیش از هر زمان دیگری به نظریههای نو نیاز داریم.
این پژوهشگر ارتباطات با اشاره به جایگاه تاریخی رسانه در نظامهای حکمرانی توضیح داد: پس از جنگ جهانی دوم، رسانه به یکی از مهمترین ابزارهای حکمرانی تبدیل شد. در آن دوران، رسانههای جریان اصلی نقش تعیینکنندهای در هدایت افکار عمومی داشتند و نظریه دروازهبانی خبر نیز بر همین اساس شکل گرفت؛ یعنی گروهی مشخص تصمیم میگرفتند چه خبری منتشر شود و چه اطلاعاتی به دست مردم برسد. اما جامعه شبکهای این معادله را تغییر داده است. امروز دیگر چنین انحصاری وجود ندارد. اگر در گذشته رسانهای تصمیم میگرفت درباره یک رویداد سکوت کند، تنها کسانی که مستقیماً با آن رویداد در ارتباط بودند از آن مطلع میشدند، اما اکنون پنهان کردن خبر عملاً ممکن نیست.
میزان تاثیر انسانرسانهها و رسانههای مستقل
موسویان با اشاره به ظهور «انسانرسانهها» ادامه داد: در کنار رسانههای جریان اصلی، انسانرسانهها و رسانههای مستقل نیز به بازیگران اثرگذار عرصه اطلاعرسانی تبدیل شدهاند. البته رسانههای بزرگی مانند رویترز، واشنگتنپست و خبرگزاریهای بینالمللی همچنان نقش مهمی در جریان خبر دارند، اما دیگر نمیتوانند مانند گذشته، بهتنهایی روایت مسلط را بر افکار عمومی تحمیل کنند.
موسویان معتقد است مهمترین تحول در حرفه خبرنگاری، عبور از مرحله صرفِ انتقال خبر و رسیدن به مرحله «تولید روایت» است. او اذعان کرد: امروز هیچ رسانهای نمیتواند با همان الگوهای گذشته فعالیت کند. رسانهای که خود را با ویژگیهای جامعه شبکهای و عصر هوشمندی تطبیق ندهد، ناگزیر از رقابت عقب خواهد ماند.
او با مرور تجربه سالهای فعالیت خود در رسانه ادامه داد: در سالهایی که در صداوسیما فعالیت میکردیم، خبرها از طریق تلکس دریافت میشد. در دهه ۶۰ تنها چند منبع محدود مانند رویترز، تاس و آسوشیتدپرس در اختیار داشتیم و تصاویر خارجی نیز با تأخیر و از مسیرهای محدود به دستمان میرسید. اما امروز شرایط بهکلی تغییر کرده است. خبرنگار باید برای خود شبکهای از منابع معتبر ایجاد کند، افراد اثرگذار حوزه تخصصیاش را بشناسد و بتواند از دل اطلاعات، روایت اختصاصی خود را بسازد.
او تأکید کرد: همیشه به خبرنگاران توصیه کردهام یک حوزه تخصصی برای خود انتخاب کنند. خبرنگاری که در زمینههایی مانند اقتصاد، انرژی، فرهنگ، سینما یا سیاست فعالیت میکند، باید همان حوزه را بهصورت عمیق بشناسد و با مطالعه مستمر، به مرجع تخصصی آن تبدیل شود.
ناآشنایی خبرنگاران با زیستبوم شبکههای اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما، یکی از ضعفهای جدی بخشی از خبرنگاران امروز را ناآشنایی حرفهای با زیستبوم شبکههای اجتماعی میداند و افزود: خبرنگار امروز باید بداند اینستاگرام چه ویژگیهایی دارد، تلگرام چگونه عمل میکند، ایکس چه فرهنگی را شکل داده و حتی شبکههای داخلی مانند روبیکا، ایتا و بله چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند و هر کدام چه مخاطبانی را جذب کردهاند.
اوادامه داد: هر شبکه اجتماعی، یک اکوسیستم رسانهای مستقل است و نمیتوان با یک نسخه واحد در همه آنها فعالیت کرد. چرا که هر پلتفرم فرهنگ، مخاطب و شیوه تعامل خاص خود را دارد. اگر خبرنگار این فضا را نشناسد، به جای آنکه بر مخاطب اثر بگذارد، خود تحت تأثیر جریانهای حاکم بر شبکههای اجتماعی قرار میگیرد.
موسویان بیان کرد: خبرنگار باید جامعه مخاطبان خود را بشناسد و پیرامون آنها یک شبکه ارتباطی شکل دهد. مخاطب امروز تنها دریافتکننده خبر نیست؛ او میتواند تولیدکننده محتوا، تحلیلگر و حتی همکار رسانه در فرآیند اطلاعرسانی باشد.
موسویان یکی از چالشهای جدی رسانه در ایران را فقدان آموزشهای مستمر و متناسب با تحولات فناوری میداند و اظهار کرد: معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ باید سالها پیش برای زیست رسانهای در جامعه شبکهای برنامهریزی میکرد و دورههای آموزشی متناسب با نیازهای جدید خبرنگاران را طراحی و اجرا میکرد. حتی مرکز ملی فضای مجازی نیز در این حوزه با خلأهای جدی مواجه است.
او ادامه داد: خبرنگاری امروز بیش از هر زمان دیگری به آموزشهای روزآمد، شناخت فناوریهای نوین و تسلط بر شیوههای جدید روایتگری نیاز دارد؛ ضرورتی که بدون آن، رقابت با .رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی دشوار خواهد بود.
حرفه خبرنگاری وابسته به نام رسانه یا نتیجه تلاش فردی؟
موسویان در بخش دیگری از این گفتوگو، تخصص را مهمترین سرمایه یک خبرنگار حرفهای میداند و با اشاره به تجربه حضورش در هیئت منصفه مطبوعات گفت: خبرنگاری را میشناختم که سالها در حوزه انرژی فعالیت میکرد. گزارشهای او آنقدر دقیق و مستند بود که بارها از او شکایت شد، اما هیچگاه محکوم نشد؛ زیرا تمام مطالبش بر پایه اسناد، اطلاعات دقیق و دانش تخصصی نوشته شده بود. این یعنی خبرنگاری حرفهای. صرف داشتن عنوان خبرنگار کافی نیست؛ خبرنگار باید دانش، تخصص و اشراف لازم بر حوزه فعالیت خود را داشته باشد.
او در ادامه با اشاره به وضعیت معیشتی خبرنگاران اذعان کرد: من نیز معتقدم حقوق و مزایای خبرنگاران متناسب با سختی و اهمیت این حرفه نیست و باید مورد توجه قرار گیرد، اما در کنار مسائل اقتصادی، هر خبرنگار باید برای ارتقای توانمندیهای خود نیز تلاش کند. اعتبار حرفهای، حاصل مطالعه، تجربه و یادگیری مستمر است.
رئیس هیئتمدیره انجمن سواد رسانهای ایران، موفقیت در حرفه خبرنگاری را بیش از آنکه وابسته به نام رسانه بداند، نتیجه تلاش فردی میداند و توضیح داد: گاهی تصور میشود حضور در یک رسانه یا سازمان معتبر، بهتنهایی باعث دیده شدن خبرنگار میشود، اما واقعیت اینگونه نیست. آنچه یک خبرنگار را متمایز میکند، میزان دانش، پشتکار، قدرت تحلیل و توانایی او در ارائه روایتهای متفاوت و معتبر است.
موسویان در پایان، با تأکید بر اینکه مطالبهگری همچنان یکی از مهمترین رسالتهای خبرنگاری است، تصریح کرد: مطالبهگری زمانی حرفهای و اثرگذار خواهد بود که بر پایه تخصص شکل بگیرد. خبرنگاری که در حوزه فعالیت خود به دانش عمیق نرسیده باشد، نمیتواند پرسشهای دقیق مطرح کند یا مسئولان را به پاسخگویی وا دارد. خبرنگار حرفهای باید بتواند فراتر از اخبار روزمره، مسائل پنهان را شناسایی، تحلیل و برای افکار عمومی روایت کند. چرا که آینده رسانه متعلق به خبرنگارانی است که در جامعه شبکهای بتوانند روایتهای معتبر، مستند و قابل اعتماد تولید کنند؛ روایتهایی که ضمن پاسخگویی به نیاز مخاطب، به ارتقای آگاهی عمومی نیز کمک کنند.