ناصر ارباب/ صبا، چهاردهم مردادماه، سالروز درگذشت حسین پناهی است؛ هنرمندی که علاوه بر بازیگری، در حوزه ادبیات نیز فعالیت مستمری داشت و مجموعه‌ای از شعرها، قصه‌ها و نمایشنامه‌های خود را منتشر کرد. مرور آثار مکتوب او نشان می‌دهد که پناهی از سال‌های نخست فعالیت ادبی تا سال‌های پایانی عمر، به نوشتن و انتشار آثار ادبی ادامه داده است.
در ادامه، مروری بر مهم‌ترین آثار منتشرشده حسین پناهی بر اساس ترتیب سال انتشار آنها داریم.
۱۳۷۳؛ «بی‌بی‌یون»
«بی‌بی‌یون» از نخستین آثاری است که در فهرست آثار منتشرشده حسین پناهی قرار می‌گیرد. این اثر در سال ۱۳۷۳ توسط انتشارات الهام منتشر شد و به عنوان اثری طولانی‌تر از فیلمنامه معرفی شده است. «بی‌بی‌یون» را می‌توان از جمله آثاری دانست که وجه نویسندگی و روایت‌پردازی پناهی را در کنار فعالیت‌های نمایشی او نشان می‌دهد.
پناهی در این دوره علاوه بر فعالیت‌های ادبی، در عرصه تئاتر و بازیگری نیز حضور داشت و به تدریج چهره او برای مخاطبان عمومی شناخته‌تر می‌شد. همین همزمانی فعالیت‌های نمایشی و ادبی باعث شد آثار مکتوب او نیز در امتداد جهان هنری‌اش شکل بگیرند.
۱۳۷۶؛ «من و نازی»
در سال ۱۳۷۶ کتاب «من و نازی» منتشر شد. این اثر که در قالب کتاب شعر و توسط نشر الهام به چاپ رسید، یکی از نمونه‌های حضور جدی‌تر پناهی در عرصه شعر است.
عنوان و فضای آثار پناهی در این دوره نشان می‌دهد که او در کنار فعالیت در تئاتر و تصویر، مسیر مستقلی را در ادبیات دنبال می‌کرد؛ مسیری که بعدها با انتشار مجموعه‌های متعدد شعر ادامه پیدا کرد.

۱۳۷۶؛ «چیزی شبیه زندگی»
«چیزی شبیه زندگی» نیز در سال ۱۳۷۶ توسط انتشارات الهام منتشر شد. این اثر در میان نوشته‌های حسین پناهی جایگاه قابل توجهی دارد و عنوان آن نیز با نگاه و زبان خاصی که بعدها در بسیاری از نوشته‌ها و شعرهای او دیده شد، همخوانی دارد.
پناهی در آثارش معمولاً از زبان و بیان پیچیده و دور از دسترس استفاده نمی‌کرد و بسیاری از مفاهیم انسانی و دغدغه‌های شخصی را با زبانی ساده، صمیمی و در عین حال متفاوت روایت می‌کرد.
۱۳۷۷؛ «خروس‌ها و ساعت‌ها»
یک سال بعد، در سال ۱۳۷۷، «خروس‌ها و ساعت‌ها» به عنوان مجموعه قصه منتشر شد. این کتاب را انتشارات الهام منتشر کرد و نشان‌دهنده فعالیت پناهی در حوزه داستان و روایت نیز بود.
اگر شعرهای او بیشتر امکان بیان مستقیم احساسات و نگاه شخصی‌اش را فراهم می‌کردند، مجموعه قصه «خروس‌ها و ساعت‌ها» نشان می‌دهد که پناهی در قالب روایت نیز به دنبال ساختن جهان خاص خود بوده است.
۱۳۸۳؛ «چشم چپ سگ»
پس از چند سال، «چشم چپ سگ» در سال ۱۳۸۳ به عنوان مجموعه شعر توسط انتشارات دارینوش منتشر شد. این اثر یکی از مجموعه‌های مهم شعر پناهی است که در سال‌های بعد، بخش‌های مختلف آن در قالب دفترهای جداگانه نیز منتشر شدند.
«چشم چپ سگ» در واقع عنوان مجموعه‌ای است که چند دفتر شعر از آثار پناهی را دربرمی‌گیرد و بخش قابل توجهی از فعالیت شعری او را شامل می‌شود.
۱۳۸۳؛ «به وقت گرینویچ»
«به وقت گرینویچ» نیز در سال ۱۳۸۳ و در ارتباط با مجموعه شعر «چشم چپ سگ» منتشر شد. این اثر توسط انتشارات دارینوش به چاپ رسید.
در این دوره، انتشار آثار شعری پناهی با جدیت بیشتری دنبال شد و مخاطبان علاوه بر شناخت او از قاب تلویزیون و سینما، با وجه شاعرانه و نویسنده او نیز بیشتر آشنا شدند.
۱۳۸۴؛ «افلاطون کنار بخاری»
سال ۱۳۸۴ را می‌توان یکی از سال‌های پرکار پناهی در حوزه انتشار آثار مکتوب دانست. «افلاطون کنار بخاری» یکی از آثار این سال است که به عنوان دفتر دوم از مجموعه شعر «چشم چپ سگ» توسط انتشارات دارینوش منتشر شد.
عنوان این اثر نیز مانند بسیاری از نوشته‌های پناهی، ترکیبی از عناصر روزمره و مفاهیم ذهنی و فلسفی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ ویژگی‌ای که در جهان ادبی او بارها دیده می‌شود.
۱۳۸۴؛ «کابوس‌های روسی»
«کابوس‌های روسی» نیز در سال ۱۳۸۴ منتشر شد و دفتر چهارم از مجموعه شعر «چشم چپ سگ» بود. این کتاب توسط نشر دارینوش در اختیار مخاطبان قرار گرفت.
انتشار چند دفتر از مجموعه «چشم چپ سگ» در یک دوره زمانی، نشان‌دهنده حجم قابل توجه اشعار و نوشته‌های پناهی و تداوم فعالیت او در حوزه شعر است.
۱۳۸۴؛ «سال‌هاست که مرده‌ام»
یکی دیگر از آثار منتشرشده پناهی در سال ۱۳۸۴، «سال‌هاست که مرده‌ام» است. این اثر نیز در قالب کتاب شعر توسط انتشارات دارینوش منتشر شد.
عنوان این کتاب مانند بسیاری از عناوین آثار پناهی، واجد نوعی نگاه تلخ و تأمل‌برانگیز به زندگی است؛ رویکردی که در بخش‌هایی از شعرهای او نیز بازتاب پیدا کرده است.
۱۳۸۴؛ «نامه‌هایی به آنا»
«نامه‌هایی به آنا» نیز در همین سال منتشر شد و دفتر ششم از مجموعه شعر «چشم چپ سگ» بود. این اثر نیز توسط نشر دارینوش منتشر شد.
نامه و گفت‌وگو با یک مخاطب مشخص، در این اثر بستری برای بیان احساسات و نگاه شاعرانه پناهی فراهم کرده است؛ شیوه‌ای که بعدها در عنوان و ساختار برخی آثار دیگر او نیز دیده شد.
۱۳۸۴؛ «سلام خداحافظ»
«سلام خداحافظ» دیگر کتاب شعر حسین پناهی است که در سال ۱۳۸۴ توسط انتشارات دارینوش منتشر شد.
این کتاب از جمله آثاری است که بعدها با صدای خود حسین پناهی نیز در اختیار مخاطبان قرار گرفت. همین مسئله باعث شد شعرهای این مجموعه علاوه بر متن، با لحن و صدای شاعر نیز در ذهن مخاطبان باقی بمانند.
۱۳۸۶؛ «ستاره‌ها»
در سال ۱۳۸۶، کتاب «ستاره‌ها» منتشر شد. این اثر پیش‌تر در سال ۱۳۷۵ با نام «ستاره» منتشر شده بود و بعدها با عنوان «ستاره‌ها» انتشار یافت.
«ستاره‌ها» نیز در زمره کتاب‌های شعر پناهی قرار دارد و توسط انتشارات دارینوش منتشر شده است. انتشار دوباره این اثر نشان‌دهنده تداوم توجه به شعرهای پناهی و تلاش برای عرضه دوباره آثار او به مخاطبان بود.

۱۳۸۶؛ «نمی‌دانم‌ها»
«نمی‌دانم‌ها» نیز در سال ۱۳۸۶ منتشر شد و به عنوان دفتر هفتم مجموعه شعر «چشم چپ سگ» از سوی نشر دارینوش به چاپ رسید.
این اثر یکی از بخش‌های پایانی مجموعه‌ای است که در سال‌های پیش‌تر با «چشم چپ سگ» آغاز شده بود و چندین دفتر شعر پناهی را دربرمی‌گرفت.
۱۳۹۰؛ «راه با رفیق»
پس از چند سال، «راه با رفیق» در سال ۱۳۹۰ منتشر شد. این اثر یک کتاب شعر است که توسط انتشارات دارینوش منتشر شد.
«راه با رفیق» از جمله آثاری است که با دکلمه و صدای خود حسین پناهی نیز منتشر شده و مخاطبان می‌توانند شعرهای او را با صدای خود شاعر بشنوند. این ویژگی به آثار پناهی حال و هوایی متفاوت بخشیده است، چراکه صدای خاص و شیوه بیان او بخش مهمی از هویت هنری‌اش را تشکیل می‌داد.
۱۳۹۲؛ «جهان زیرسیگاری من است»
در سال ۱۳۹۲، انتشارات آناپنا مجموعه‌ای از مصاحبه‌های حسین پناهی در فاصله سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶ را با عنوان «جهان زیرسیگاری من است» منتشر کرد.
این اثر با مجموعه شعرهای پناهی تفاوت دارد و به جای شعر و داستان، مجموعه‌ای از گفت‌وگوها و مصاحبه‌های او را شامل می‌شود. به همین دلیل می‌تواند برای شناخت دیدگاه‌ها و نگاه شخصی پناهی به زندگی و فعالیت هنری‌اش نیز مورد توجه قرار گیرد.
۱۳۹۲؛ «نوید یک روز بلند نورانی»
«نوید یک روز بلند نورانی» نیز در سال ۱۳۹۲ منتشر شد و مجموعه مصاحبه‌های حسین پناهی در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ را دربرمی‌گیرد.
این کتاب در کنار «جهان زیرسیگاری من است» بخشی از گفت‌وگوهای پناهی در دوره‌های مختلف زندگی و فعالیت هنری او را ثبت کرده است و به مخاطب اجازه می‌دهد نگاه او را از زبان خودش دنبال کند.
۱۳۹۳؛ «سرودی برای مادران»
در سال ۱۳۹۳، نمایشنامه «سرودی برای مادران» توسط نشر آناپنا منتشر شد. این اثر بار دیگر وجه نمایشنامه‌نویسی حسین پناهی را به مخاطبان یادآوری کرد.
پناهی که فعالیتش با تئاتر گره خورده بود، در کنار شعر و داستان، نمایشنامه‌نویسی را نیز دنبال کرد و برخی از نوشته‌های نمایشی او در سال‌های بعد منتشر شدند.
۱۳۹۳؛ «نامه‌هایی به آنا (۲)»
«نامه‌هایی به آنا (۲)» نیز در سال ۱۳۹۳ به عنوان کتاب شعر توسط نشر آناپنا منتشر شد.
این کتاب را می‌توان ادامه‌ای بر مجموعه «نامه‌هایی به آنا» دانست که سال‌ها پیش‌تر منتشر شده بود. انتشار این اثر در سال‌های پس از درگذشت پناهی، نشان می‌دهد که آثار ادبی او همچنان در حال گردآوری و عرضه به مخاطبان بوده‌اند.
۱۳۹۴؛ «دو مرغابی در مه» و «گوش بزرگ دیوار»
در سال ۱۳۹۴، مجموعه‌ای شامل دو نمایشنامه با عنوان «دو مرغابی در مه» و «گوش بزرگ دیوار» منتشر شد.
این دو نمایشنامه از جمله آثار نمایشی پناهی هستند که پس از درگذشت او منتشر شدند و بار دیگر توجه‌ها را به وجه نمایشنامه‌نویسی این هنرمند جلب کردند.
انتشار این آثار در سال‌های پس از درگذشت پناهی نشان می‌دهد که کارنامه مکتوب او همچنان ظرفیت انتشار و معرفی آثار تازه را داشته است و تمام آنچه از او به جا مانده، لزوماً در زمان حیاتش به شکل کتاب در اختیار مخاطبان قرار نگرفته بود.

 آثاری که با صدای حسین پناهی ماندگار شدند
در میان مجموعه آثار حسین پناهی، سه کتاب «سلام خداحافظ»، «ستاره‌ها» و «راه با رفیق» با دکلمه و صدای خود او منتشر شده‌اند. این آثار برای مخاطبانی که پناهی را با صدای متفاوت و لحن خاصش به یاد می‌آورند، اهمیت ویژه‌ای دارند.
صدای پناهی بخشی از هویت هنری او بود و زمانی که شعرهایش را با صدای خودش می‌خواند، مرز میان شاعر و بازیگر در آثارش کمرنگ‌تر می‌شد. مخاطب در این آثار نه تنها با شعر، بلکه با شیوه بیان و جهان شخصی شاعر نیز مواجه می‌شود.
میراثی که هنوز تمام نشده است
با وجود انتشار مجموعه‌ای از شعرها، داستان‌ها، نمایشنامه‌ها و گفت‌وگوهای حسین پناهی، پرونده آثار مکتوب او همچنان بسته نشده است. بخشی از آخرین اشعار و نوشته‌های این هنرمند هنوز به چاپ نرسیده‌اند و همچنان بخشی از میراث ادبی او را تشکیل می‌دهند.
حسین پناهی در طول سال‌های فعالیت خود، میان چند عرصه هنری رفت‌وآمد داشت؛ از تئاتر و نمایشنامه‌نویسی گرفته تا شعر، داستان، سینما و تلویزیون. همین چندوجهی بودن باعث شده است که شناخت او تنها از مسیر بازی‌هایش امکان‌پذیر نباشد و برای رسیدن به تصویری کامل‌تر از این هنرمند، باید نوشته‌ها و شعرهایش را نیز مرور کرد.
آثار منتشرشده او از «بی‌بی‌یون» در سال ۱۳۷۳ آغاز می‌شود و در سال‌های بعد با «من و نازی»، «چیزی شبیه زندگی»، «خروس‌ها و ساعت‌ها»، مجموعه «چشم چپ سگ»، «سلام خداحافظ»، «ستاره‌ها»، «راه با رفیق» و دیگر آثار ادامه پیدا می‌کند. در سال‌های پس از درگذشت او نیز مجموعه‌ای از شعرها، مصاحبه‌ها و نمایشنامه‌هایش منتشر شد.
چهاردهم مردادماه، سالروز درگذشت حسین پناهی، تنها یادآور رفتن یکی از بازیگران شناخته‌شده سینما و تلویزیون نیست؛ این روز فرصتی است برای مرور میراث هنرمندی که در کنار تصویر، کلمه را نیز به عنوان ابزار بیان انتخاب کرد و از خود مجموعه‌ای از شعر، داستان، نمایشنامه و گفت‌وگو به جا گذاشت.
پناهی در ۱۴ مرداد ۱۳۸۳ درگذشت، اما انتشار و بازخوانی آثارش در سال‌های پس از آن ادامه پیدا کرد؛ آثاری که هرکدام بخشی از جهان فکری و هنری او را روایت می‌کنند و باعث شده‌اند نام او تنها به حضورش در قاب تصویر محدود نماند.