ناصر ارباب / صبا، در سال‌های اخیر کیفیت سریال‌های تلویزیونی به یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث در میان منتقدان، رسانه‌ها و مخاطبان تبدیل شده است. کاهش اقبال عمومی به بسیاری از آثار نمایشی رسانه ملی و گرایش بخشی از مخاطبان به تولیدات خارجی، بارها مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است. جبار آذین، منتقد و مدرس سینما و تلویزیون، در گفت‌وگو با صبا، با نگاهی انتقادی به وضعیت موجود، از عملکرد مدیران، هنرمندان و سیاست‌های تولید سریال در تلویزیون انتقاد کرد و معتقد است که بخش مهمی از تولیدات امروز نه تنها از بازنمایی واقعی زندگی مردم فاصله گرفته‌اند، بلکه در مواردی به ضد فرهنگ‌سازی تبدیل شده‌اند.
نقد کردن سریال‌های تلویزیون آب در هاون کوفتن است
آذین در پاسخ به سوالی درباره سریال‌های اخیر تلویزیون از جمله «در و تخته» و «صفا با خانواده» گفت: «این آثار را دیده‌ام اما دیگر تصمیم گرفته‌ام درباره این مسائل صحبت نکنم. دلایل زیادی هم دارم. خلاصه کلام این است که صحبت کردن درباره این مسائل آب در هاون کوفتن است. بی‌فایده است. شما هرچقدر تعریف کنید یا نقد کنید هیچ اتفاقی نمی‌افتد. همان آش است و همان کاسه.»
وی ادامه داد: «دوباره همان نوع سریال‌ها، همان نوع فیلم‌ها و همان نوع ضعف‌ها توسط یک عده خاص تولید می‌شود و دوباره روی آنتن می‌رود؛ بدون اینکه هیچ تغییری ایجاد شود. بدون اینکه حرکتی در جهت فرهنگ‌سازی مردم شکل بگیرد. نه درد مردم در سریال‌ها و فیلم‌ها دیده می‌شود، نه مشکلات آن‌ها مطرح می‌شود و نه مسائل واقعی جامعه عنوان می‌شود.»
این منتقد سینما و تلویزیون افزود: «یکسری موضوعات تخیلی و دور از ذهن توسط عده‌ای خاص نوشته می‌شود، توسط مدیران تأیید می‌شود و تبدیل به سریال می‌شود. آنچه حاصل می‌شود هدر رفتن بودجه و امکانات ملی و مردمی کشور است. سال‌هاست می‌گوییم فلان سریال یا فلان فیلم از نظر فیلمنامه یا کارگردانی مشکل دارد اما دوباره می‌بینیم اثری جدید با همان مشکلات و همان نقاط ضعف ساخته می‌شود.»
پنجاه سال است این حرف‌ها را می‌زنم
آذین با اشاره به سابقه فعالیت خود در عرصه نقد گفت: «من به عنوان یک منتقد حدود پنجاه سال است که این حرف‌ها را می‌زنم. در این سال‌ها انواع هنرمندان، رسانه‌ها و منتقدان این مسائل را مطرح کرده‌اند اما همچنان همان مسیر ادامه دارد. افراد عوض می‌شوند بدون اینکه خودشان ارتقا پیدا کنند یا جامعه را ارتقا بدهند.»
وی افزود: «هنرمند زمانی می‌تواند با مردم حرف بزند که هنرمندی مردمی باشد، نقدپذیر باشد و اصلاح‌پذیر باشد. متأسفانه اغلب هنرمندان ما این‌گونه نیستند. فقط شعار ملی و مردمی می‌دهند و ادعا می‌کنند برای مردم کار می‌کنند.»

برخی هنرمندان از نظر فکری در حد کودکان هم نیستند
این مدرس سینما و تلویزیون در ادامه گفت: «ما جا نمی‌زنیم اما مسئله این است که شما یک موضوع را برای یک کودک یا یک دانش‌آموز یک بار، دو بار یا سه بار توضیح می‌دهید و بالاخره متوجه می‌شود. وقتی هنرمندان ما از نظر فکری در حد کودکان هم نیستند و بیشترین تلاششان معطوف به کسب درآمد، شهرت و منافع شخصی است، طبیعی است که این حرف‌ها تأثیری نداشته باشد.»
او ادامه داد: «بسیاری از افراد صرفاً به خاطر شهرت و پول وارد این عرصه شده‌اند. جوان هنرمند ما به جای اینکه خودش را به مردم نزدیک کند، یا شعار می‌دهد یا از دیگران تقلید می‌کند. برخی هم تلاش می‌کنند از تلویزیون سکوی پرتابی برای رسیدن به سینمای تجاری و پرفروش بسازند.»
آذین افزود: «افرادی هم هستند که دو کار انجام می‌دهند و بعد به جمع کسانی می‌پیوندند که سال‌ها قبل همین مسیر را رفته‌اند و امروز دیگر کسی آن‌ها را به یاد نمی‌آورد.»
پول بیت‌المال باید صرف آثار مردمی شود
وی با انتقاد از مدیران فرهنگی گفت: «وقتی به مدیران هنری و مدیران تلویزیون می‌گوییم این پول بیت‌المال است و باید صرف تولید آثار مردمی شود، انتظار داریم تولید را به دست کسانی بسپارند که مردم خودشان را در آثار آن‌ها ببینند.»
او ادامه داد: «اگر مردم خودشان را در فیلم و سریال ببینند، دوباره به تلویزیون و سینما برمی‌گردند. اما وقتی این اتفاق نمی‌افتد، مخاطب به سمت آثار دیگر می‌رود.»
 چرا مردم به سمت سریال‌های ترکیه‌ای می‌روند؟
آذین در ادامه گفت: «اگر هنرمندان و مدیران ما درست عمل می‌کردند، مردم کرکره ماهواره را پایین می‌کشیدند و نیازی نداشتند سریال‌های خارجی و بعضاً مبتذل ترکیه‌ای را دنبال کنند. پس یک جای کار اشکال دارد.»
وی افزود: «تا زمانی که این اشکالات برطرف نشود، همچنان شاهد تولید فیلم‌ها و سریال‌های ضعیف و سطحی خواهیم بود؛ آثاری که هیچ تأثیری در زندگی مردم و ارتقای جامعه ندارند.»

کدام سریال مشکلات واقعی مردم را نشان می‌دهد؟
این منتقد سینما و تلویزیون با اشاره به مسائل اجتماعی گفت: «امروز مردم با مشکلات اقتصادی فراوانی روبه‌رو هستند. محتکران، گران‌فروشان و کم‌فروشان زندگی مردم را تحت فشار قرار داده‌اند. کدام سریال این مشکلات را نشان داده است؟»
او ادامه داد: «اما در عوض بارها و بارها همان داستان‌های عاشقانه تکراری یک پسر و دختر را می‌بینیم که هزاران بار مشابه آن ساخته شده است. این‌ها مشکلات اصلی ماست.»
روند سریال‌سازی روزبه‌روز بدتر شده است
آذین در ارزیابی روند سریال‌سازی در سال‌های اخیر گفت: «به نظر من اوضاع خیلی بدتر شده است. روزگاری سریال‌هایی ساخته می‌شد که هم زندگی مردم را بازتاب می‌داد و هم طنز و کمدی در کنار مسائل اجتماعی جریان داشت.»
وی افزود: «به همین دلیل آثار مهران مدیری و رضا عطاران هنوز هم مخاطب دارند. اما امروز آثاری به نام طنز ساخته می‌شود که نه قواعد طنز را دارند، نه بازیگران کمدی در آن‌ها حضور دارند، نه بازی‌های کمدی دارند و نه از فیلمنامه و کارگردانی کمدی برخوردارند.»
تلویزیون به جای فرهنگ‌سازی، فرهنگ‌سوزی می‌کند
این مدرس سینما و تلویزیون با انتقاد از فاصله گرفتن آثار تلویزیونی از فرهنگ ایرانی گفت: «وقتی در سریال‌ها زندگی واقعی مردم دیده نمی‌شود، طبیعی است که مردم با آن ارتباط برقرار نکنند.»
وی ادامه داد: «گاهی می‌بینیم زن و شوهری در یک خانه زندگی می‌کنند که هیچ شباهتی به زندگی واقعی مردم ندارند. نوع گفتار، پوشش، رفتار و سبک زندگی آن‌ها با فرهنگ جامعه متفاوت است. گاهی اسباب و لوازم زندگی عربی است، نوع رفتارها غربی است و پوشش‌ها هم شباهتی به فرهنگ ایرانی ندارند.»
آذین تأکید کرد: «متأسفانه تلویزیون و حتی بخشی از سینمای ما به جای فرهنگ‌سازی، فرهنگ‌سوزی می‌کنند. به جای اینکه دست مردم را بگیرند و به رشد فرهنگی جامعه کمک کنند، مانع این رشد می‌شوند.»

«در و تخته» حرف تازه‌ای برای گفتن ندارد
وی درباره سریال «در و تخته» نیز گفت: «هزاران بار سوژه‌هایی از این دست در سینمای جهان ساخته شده است. موضوع کودکانی که در نوزادی جابه‌جا شده‌اند بارها در فیلم‌های هندی و آمریکایی تکرار شده است.»
او افزود: «سؤال اینجاست که این داستان‌ها چه نسبتی با فرهنگ ایران و مسائل امروز جامعه ما دارند؟ چرا به جای پرداختن به مسائل مهم‌تر، دوباره سراغ چنین سوژه‌هایی می‌رویم؟»
تلویزیون نیازمند یک انقلاب فکری و فرهنگی است
آذین در پاسخ به این پرسش که آیا تغییر مدیریت صداوسیما می‌تواند به بهبود وضعیت کمک کند، گفت: «اتفاقاً یکی از راه‌های تغییر همین است، اما کافی نیست. در تلویزیون و به طور کلی در فرهنگ و هنر کشور باید یک انقلاب فکری و فرهنگی رخ دهد.»
وی افزود: «این تحول باید در بخش‌های مدیریتی، تولیدی، مناسباتی و حتی در شیوه پخش آثار دیده شود. ما به یک تحول جدی نیاز داریم.»
این منتقد ادامه داد: «امروز شرایط تغییر کرده است. ایران در جهان جایگاه جدیدی پیدا کرده و مردم ایران نیز دارای اندیشه و توان بیشتری هستند. بنابراین به سریال‌های قوی‌تر نیاز داریم؛ سریال‌هایی که زندگی امروز مردم و فرزندانشان را بازتاب دهد.»
وی تأکید کرد: «نباید مدام به گذشته برگردیم و صرفاً دهه شصت را دستمایه تولید آثار نمایشی قرار دهیم.»
دفاع مقدس و تاریخ معاصر را هم درست روایت نمی‌کنند
آذین گفت: «حتی در آثاری که درباره دفاع مقدس ساخته می‌شوند، معمولاً یک داستان حاشیه‌ای را در دل آن دوران روایت می‌کنند. وقتی دقت می‌کنیم نه دفاع مقدس درست نشان داده می‌شود، نه شرایط اجتماعی آن دوران و نه زندگی خانوادگی مردم.»
وی افزود: «این موضوعات به بازیچه کسانی تبدیل شده که شناخت عمیقی از هنر ندارند.»
هنرمندان درجه یک را به تلویزیون بازگردانید
این منتقد با اشاره به تولیدات موفق گذشته تلویزیون گفت: «روزگاری هنرمندان درجه یک در تلویزیون حضور داشتند. آثاری مانند “در چشم باد” ساخته می‌شد. کارگردانانی مانند فخیم‌زاده آثار ماندگار تولید می‌کردند.»
وی ادامه داد: «این افراد کجا رفته‌اند؟ چرا دیگر امکان فعالیت برای آن‌ها فراهم نیست؟ امروز عمدتاً شاهد تولید آثار درجه دو و سه هستیم.»

«شش ماهه» یکی از ضعیف‌ترین آثار مهران مدیری است
آذین در پایان درباره سریال «شش ماهه» مهران مدیری نیز گفت: «به اعتقاد من یکی از ضعیف‌ترین آثار مهران مدیری همین مجموعه بود. نه قصه داشت، نه فیلمنامه داشت، نه بازیگری قابل قبولی داشت و نه بازیگردانی موفقی.»
وی افزود: «کافی است این اثر را کنار آثاری مانند «مرد هزارچهره»، «شب‌های برره» و «ساعت خوش» قرار دهید تا تفاوت کیفیت کاملاً مشخص شود.»
او در پایان خاطرنشان کرد: «برخی هنرمندان هنر را بوسیده‌اند و کنار گذاشته‌اند و فقط به کاسبی چسبیده‌اند و صرفاً برای درآمدزایی سریال می‌سازند. با این حال اگر  هنرمندان جوان از تجربه پیشکسوتان استفاده کنند و مدیران تلویزیون درهای رسانه ملی را به روی هنرمندان توانمند باز کنند، هنوز هم می‌توان به آینده سریال‌سازی امیدوار بود.»