«کدام برنامه را براي این جوان فراهم کردید که بتواند از آن استفاده روحی، استفاده فکري، استفاده دینی، استفاده علمی کند. البتّه برنامه‌­های علمی در بعضی از شبکه‌ها هست، این­ها برنامه نیست؛ برنامه‌­سازي باید بشود؛ هنرمندانه کار باید بشود.»

نوجوانی مرحله گذار از کودکی به جوانی است. این عبور از نوجوانی همراه با تغییرات زیستی،‌ اجتماعی و روان‌شناختی است. در جامعه ما روز به روز اهمیت نوجوانی و نوجوانان به عنوان موتور محرک و آینده‌سازان جامعه بیشتر می‌شود. در این راستا رسانه در نقش یک مربی می‌تواند به رشد و ارتقا نوجوانان مبادرت کند.

سازمان صداوسیما از ابتدای تاسیس،‌ در راستای انجام ماموریت‌های خود اقدام به فعالیت در عرصه برنامه‌سازی برای نوجوانان کرده است. سازمان صداوسیما در قالب یک کتاب به تشریح «سیاست‌ها و اهداف و برنامه‌ها» خود در راستای برنامه‌سازی پرداخته است که سیاست‌های برنامه‌سازی برای نوجوانان نیز در این کتاب اشاره شده است.

این سازمان برای تمرکز و افزایش توجه به مخاطبین نوجوان خود ابتدا در سال ۱۳۹۴ اقدام به تاسیس شبکه کودک و نوجوان و سپس در سال ۱۳۹۵ اقدام به تاسیس شبکه امید به عنوان شبکه اختصاصی نوجوانان کرد. شبکه‌ای که هنوز پا نگرفته با تغییر مدیران خود رخت هجرت می‌بندد و گفته می‌شود قرار است تا همچون شبکه و از تلویزیون خداحافظی کند و برنامه‌های مختص این گروه سنی در شبکه‌های دیگر ترکیب شود.

اما اهمیت برنامه‌سازی برای این گروه سنی از آن بیشتر مورد توجه قرار گرفت که پرداختن به نوجوانان آنقدر اهمیت دارد که مقام معظم رهبري در دیداربا معلمان و فرهنگیان که دراردیبهشت۱۳۹۵انجام شد فرمودند: «چند روز پیش-شایدهفته ي پیش-جمعی از نوجوان‌­ها و جوان‌­هاي دانش آموز اینجا درحسینیه بودند و برایشان بنده صحبت کردم.یکی شان یک نامه‌اي به من داد، دیدم حرف حسابی می‌زند؛ نوشته بود که در صداوسیما براي کودکان برنامه هست، براي بزرگ­‌ها برنامه هست، براي ما جوان­‌هاي دبیرستانی برنامه نیست. دیدم راست می‌­گوید،حرف درستی است. کدام برنامه را براي این جوان فراهم کردیدکه بتواند از آن استفاده روحی، استفاده فکري، استفاده دینی، استفاده علمی کند. البتّه برنامه‌­هاي علمی در بعضی از شبکه‌­ها هست، این­ها برنامه نیست؛برنامه­‌سازي باید بشود؛ هنرمندانه کار باید بشود.»

همچنین رهبر معظم انقلاب در دیدار با مسئولان کانون پرورش فکري کودکان و نوجوان در اردیبهشت ۱۳۷۷، بیان داشتند: «ما می‌خواهیم از این نسلی که امروز مثل ماده خامی و مثل ذخیره‌­اي در اختیار یکایک ماست، چه ساخته شود؟ آینده‌اي را که آنها خواهند ساخت و پرداخت و پیش برد، چگونه تصویرکرده‌ایم؟ اگر حقیقتا به آرمان‌هاي اسلامی و ملی و عظمت ایران و ایرانی و جبران راهی که دست‌هاي استبداد سیاه در این صد و پنجاه سال، دویست سال اخیر ما را در آن کشانده است، فکر می­‌کنیم، اگر این­ها برایمان مهم است و به آینده به معناي حقیقی کلمه اهمیت می‌­دهیم، پس بایستی به تربیت کودك و نوجوان خیلی بپردازیم، درباره آن خیلی فکر کنیم و اهمیت آن را خیلی بشناسیم که احساس می‌کنم براي برخی از مسئولان امور فرهنگی-دست‌اندر کاران- مساله به این شکل مطرح نیست».

بنابراین ضرورت دارد براي تحقق چشم‌انداز ۱۴۰۴ و رسیدن به مرحله تمدن‌سازي نوین اسلامی، به محوري‌ترین مؤلفه آن یعنی نیروي انسانی، توجه جدي‌تري داشته باشیم.

به عبارت دیگر، سرمایه‌گذاري  براي کوچک‌سالان، در واقع سرمایه‌گذاري براي تحقق چشم‌انداز مسیر تمدن‌سازي انقلاب اسلامی است.

تلویزیون به‌خاطر در دسترس بودن براي اقشار مختلف مردم و استفاده از موارد مختلف تصویري،شنیداري و نوشتاري از جایگاهی ویژه‌ براي سازماندهی و ایجاد نگرش و همچنین تغییر نگرش‌ها برخوردار است. تلویزیون در شکل‌­گیري تصورات قالبی خاصی مانند جنسیت نیز تأثیر می‌گذارند؛ بنابراین تلویزیون را می‌­توان به عنوان مؤثرترین کانال ارتباطی متقاعدکننده دانست.

یکی از دلایل بی رونق ماندن شبکه امید از آنجاست که این گروه سنی را یا در برنامه‌های کودک حل کردیم یا برنامه های بزرگسالان و هیچگاه برای این گروه سنی به طور جدی برنامه ریزی نشده است. این عدم برنامه‌­ریزی از بی‌توجهی به این گروه سنی نشات می­گیرد. سازمان صدا وسیما همواره سعی کرده تا بودجه خود را برای برنامه­‌هایی صرف کند که بیشترین بیننده را  دارد. همین اصل نیز در برنامه‌­سازان تکرار می‌شود. آنها ترجیح می­‌دهند برنامه‌ای بسازند که مخاطب داشته باشد و دیده شود. بنابراین برنامه‌سازان با کیفیت کمتر به شبکه امید اقبال نشان می‌­دهند و اغلب این شبکه را برای  برنامه‌سازی انتخاب نمی‌کنند.

نگاه به سیر تولیدات انجام شده نشان می­‌دهد برنامه‌­سازی مختص به این گروه سنی وجود ندارد. تولیدکنندگان یا در حال و هوای کودکی سیر می­‌کنند یا ترجیح می‌دهند به دوره جوانی و میانسالی بپردازند.

شناخت مفهومی نوجوانی و ویژگی­‌های مرتبط با آن پیش نیازی مهم برای ورود به حوزه کار رسانه‌­ای است و بسیاری از مشکلات ما در این حوزه به عدم آشنایی‌مان با این مفهوم و ویژگی‌ها باز می‌گردد. به دلیل ویژگی‌های متفاوت بین رده‌های سنی نوجوان و همچنین باتوجه به رده بندی مخاطبان شبکه امید از ۱۲ تا ۱۸ سال است. این گروه سنی ویژگی‌های اجتماعی، ویژگی هیجانی وعاطفی و ویژگی‌های شناختی خاص خود را دارند که قابل جمع با بزرگسالان و کودکان نیست.

برای تولید برنامه‌­های کم‌هزینه و مختص این گروه سنی می‌توان از راهکارهایی همچون تامین برنامه استفاده کرد. توجه به مهم بودن رده سنی نوجوان… نمی‌توان براي جذب آنها مثل کودك و خردسال از برنامه‌هاي تأمینی خارجی استفاده نمود. چون فرهنگ جامعه آنها  براي ما محدودیت­‌هایی را ایجاد می‌کند که نمی‌­توان همه برنامه‌های آنها را پخش کرد.

لذا شبکه امید براي موفق شدن می‌بایست به تولیدات روي بیاورد و یا اینکه نهایت دقت را در انتخاب برنامه‌­هاي تأمینی داشته باشد. به منظور تولیدات خوب و جذاب نیازمند پول و اعتبار هستیم که در این برحه از زمان این مشکل یکی از مشکلاتی اساسی سازمان محسوب می­شود و نمی توان تولیدات را به حدي افزایش داد که از پخش برنامه‌­هاي تأمینی مصون بمانیم. لذا راه دوم یعنی نهایت دقت را باید درتأمین برنامه‌­هاي خارجی به کار بریم.

همچنین می‌­توان از خود نیروی نوجوانان در تهیه برنامه­‌ها بهره برد و از طریق مشارکت مدارس آنها را در امر برنامه‌­سازی دخیل ساخت. مثلا،  با توجه به اینکه نوجوانان مخاطبانی هستند که دوست دارند دیده شوند و آرمان‌نگر هستند و باگروه همسالان رقابتی پنهان دارند. هیجان طلب، تخیل‌پرداز هستند لذا می‌­توان از این ویژگی‌هاي نوجوانان در خبر شبکه امید استفاده نمود. تئوري «شهروند-خبرنگار» را با جدیت براي این رده سنی در بخش اخبار و گزارش‌هاي خبري پیاده کرد و برای تامین این برنامه‌ از مدارس بهره برد.

همچنین با توجه به شاخص‌های تعیین هویت بصری مخاطبان، می‌توان از برنامه‌سازان نوپایی بهره برد که شبکه امید می‌­تواند راهی آغازی برای آنها محسوب شود. کسانی که همه مولفه‌های ساخت برنامه را دارند و تنها در زمینه کسب تجربه با هزینه کم درکنار مشاوران حرفه‌ای می‌توانند در قالب تعریف شده، برای نوجوانان برنامه بسازند.

*هانیه شجاعی‌زند