
ناصر ارباب/صبا، عباس کیارستمی از آن دسته فیلمسازانی بود که برای تغییر دادن زبان سینما، الزاماً به داستانهای بزرگ و پرحادثه احتیاج نداشت. او گاهی یک کودک را در کوچههای روستا دنبال میکرد، گاهی مردی را پشت فرمان یک خودرو مینشاند و گاهی دوربینش را در سکوت به یک منظره خیره میکرد. حاصل اما سینمایی بود که مرز میان واقعیت و خیال، مستند و داستان، فیلمساز و تماشاگر را به شکل مداوم جابهجا میکرد.
کیارستمی فعالیت سینمایی خود را از دهه ۱۹۶۰ با طراحی تیتراژ و ساخت آگهیهای تبلیغاتی آغاز کرد و در سالهای بعد به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان پیوست؛ جایی که بخش مهمی از فیلمهای اولیه او در آن ساخته شد. «نان و کوچه» در سال ۱۹۷۰ آغاز جدی مسیر فیلمسازی او بود؛ مسیری که بعدها از فیلمهای کودکانه و آموزشی عبور کرد و به یکی از شناختهشدهترین تجربههای سینمای مؤلف در جهان رسید.

از کودک و کوچه تا کشف جهان
کودک یکی از نخستین و مهمترین عناصر سینمای کیارستمی بود. اما کودکان او صرفاً شخصیتهایی برای فیلم کودک نبودند. آنها اغلب با مسئلهای ساده روبهرو میشدند و در مسیر حل آن، جهانی بزرگتر از سن خود را تجربه میکردند. در «نان و کوچه»، پسربچهای در مسیر بازگشت به خانه با سگی روبهرو میشود و همین موقعیت ساده، تبدیل به تجربهای درباره ترس، انتخاب و عبور از مانع میشود. خود کیارستمی بعدها این فیلم را «مادر همه فیلمهایم» توصیف کرده بود؛ تعبیری که با توجه به عناصر تکرارشونده آثار او قابل توجه است: مسیر، تأخیر، فضای واقعی، شخصیتهای عادی و روایتی که از یک اتفاق کوچک به تجربهای انسانی میرسد. این نگاه در فیلمهایی مانند «مسافر» نیز ادامه پیدا کرد. «مسافر» محصول ۱۹۷۴، داستان پسری است که برای دیدن مسابقه فوتبال در تهران حاضر میشود برای رسیدن به هدفش دروغ بگوید و دست به فریب بزند. فیلم، در ظاهر درباره یک علاقه کودکانه است، اما در لایه زیرین، جاهطلبی، فریب و مواجهه نوجوان با جهان بزرگسالان را بررسی میکند.

«خانه دوست کجاست؟»؛ یک مسیر ساده، یک جهان کامل
«خانه دوست کجاست؟» در سال ۱۹۸۷ یکی از مهمترین نقاط عطف سینمای کیارستمی بود. داستان بسیار ساده است: احمد دفتر مشق دوستش را اشتباهی به خانه برده و برای بازگرداندن آن راهی روستا میشود. اما کیارستمی همین جستوجوی ساده را تبدیل به سفری در جهان کودک میکند؛ سفری که در آن جاده، خانهها، بزرگسالان، قوانین و حتی معماری روستا به بخشی از روایت تبدیل میشوند. اهمیت فیلم تنها در سادگی داستان نیست؛ بلکه در این است که کیارستمی تماشاگر را مجبور نمیکند همه چیز را برایش توضیح دهد. بخشی از روایت در فاصله میان تصاویر، سکوتها و اتفاقهای ظاهراً بیاهمیت شکل میگیرد. «خانه دوست کجاست؟» در ادامه همان مسیر سینمایی بود که کیارستمی از سالهای کانون آغاز کرده بود و در نهایت برای او نخستین موفقیت مهم بینالمللی، یعنی پلنگ برنزی لوکارنو در سال ۱۹۸۹، را به همراه آورد.

سینمایی که مرز واقعیت و داستان را شکست
اگر «خانه دوست کجاست؟» جایگاه کیارستمی را تثبیت کرد، «کلوزآپ» نشان داد که او قرار نیست قواعد قبلی خود را تکرار کند. در «کلوزآپ» محصول ۱۹۹۰، واقعیت و بازسازی آن چنان در هم تنیده میشوند که تماشاگر مدام از خود میپرسد آنچه میبیند کدام بخش واقعیت و کدام بخش بازسازی است. کیارستمی به جای آنکه ماجرای حسین سبزیان را صرفاً مستند کند، شخصیتهای واقعی ماجرا را دوباره مقابل دوربین قرار داد و فیلمی ساخت که هم درباره یک اتفاق واقعی بود و هم درباره سینما، بازیگری، هویت و میل انسان به تبدیل شدن به شخصی دیگر. از همینجا یکی از مهمترین ویژگیهای سینمای کیارستمی آشکارتر شد: واقعیت برای او پایان داستان نبود؛ ماده خامی بود برای پرسیدن درباره خود واقعیت.

سهگانه کوکر؛ سینما در دل زندگی
بعد از «خانه دوست کجاست؟»، کیارستمی در «زندگی و دیگر هیچ» و سپس «زیر درختان زیتون» دوباره به همان منطقه بازگشت و سه فیلمی را شکل داد که بعدها به عنوان «سهگانه کوکر» شناخته شدند. در «زندگی و دیگر هیچ»، جستوجوی کارگردانی برای یافتن بازیگران «خانه دوست کجاست؟» پس از زلزله رودبار، بهانهای میشود برای مشاهده زندگی مردمی که با ویرانی مواجه شدهاند. در «زیر درختان زیتون» نیز مرز میان فیلم و زندگی دوباره محو میشود. اینجا دیگر کیارستمی صرفاً درباره آدمها فیلم نمیسازد؛ فیلمسازی و خودِ سینما نیز تبدیل به موضوع فیلم میشوند.

«طعم گیلاس»؛ سینما در برابر مرگ
در سال ۱۹۹۷ کیارستمی با «طعم گیلاس» به یکی از مهمترین موفقیتهای بینالمللی سینمای ایران رسید. فیلم درباره مردی به نام آقای بدیعی است که در حاشیه تهران به دنبال فردی میگردد که پس از مرگ او، روی جسدش خاک بریزد. اما فیلم برخلاف انتظار، پاسخ روشنی درباره مرگ، زندگی یا تصمیم شخصیت اصلی ارائه نمیکند. او در مسیر خود با سه نفر مواجه میشود و هرکدام نگاه متفاوتی نسبت به زندگی و مرگ دارند. «طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ نخل طلای جشنواره کن را دریافت کرد و نخستین فیلم ایرانی شد که این جایزه را به دست آورد. اهمیت فیلم در این است که کیارستمی حتی در مواجهه با یکی از سنگینترین موضوعات ممکن نیز به جای صدور حکم، پرسش را به تماشاگر واگذار میکند. پایان فیلم نیز همین رویکرد را ادامه میدهد و اجازه نمیدهد تماشاگر به یک پاسخ قطعی و ساده برسد.

جاده؛ شخصیت تکرارشونده سینمای کیارستمی
جاده در فیلمهای کیارستمی فقط یک مکان برای حرکت نیست. شخصیتها در جاده قرار میگیرند، جستوجو میکنند، گم میشوند، به مقصد نزدیک میشوند و گاهی اصلاً به مقصد نمیرسند. از «نان و کوچه» تا «خانه دوست کجاست؟»، «زندگی و دیگر هیچ»، «طعم گیلاس» و «باد ما را خواهد برد»، حرکت در فضا همزمان با حرکت ذهنی شخصیتها اتفاق میافتد. به همین دلیل در سینمای او مقصد همیشه اهمیت بیشتری از مسیر ندارد. گاهی حتی خود مسیر، اصل ماجراست.

طبیعت و سکوت
یکی دیگر از عناصر جدانشدنی سینمای کیارستمی، طبیعت است؛ تپهها، درختان، جادهها، روستاها، باران، برف و سکوت.
در «باد ما را خواهد برد» این ویژگی به اوج میرسد. فیلم درباره گروهی است که برای ثبت مراسم خاکسپاری به روستایی میروند، اما مرگ مورد انتظار آنها اتفاق نمیافتد و همین انتظار طولانی، فیلم را به تأملی درباره زندگی، مرگ، سنت و رابطه انسان با طبیعت تبدیل میکند. کیارستمی به جای آنکه طبیعت را صرفاً پسزمینه داستان قرار دهد، به آن فرصت حضور میدهد. گاهی چند ثانیه تصویر یک جاده یا منظره، به اندازه یک دیالوگ درباره وضعیت شخصیت حرف میزند.
وقتی فیلمساز از ایران خارج شد
عباس کیارستمی در سالهای پایانی فعالیتش تنها در ایران فیلم نساخت. «کپی برابر اصل» در ایتالیا و «مثل یک عاشق» در ژاپن ساخته شدند؛ تجربههایی که نشان دادند سینمای او وابسته به یک جغرافیای مشخص نیست.
با این حال، حتی در آثار خارج از ایران نیز علاقه او به ابهام، رابطه میان واقعیت و نمایش، هویت و بازی میان شخصیتها ادامه داشت.
این بخش از کارنامه کیارستمی نشان میدهد که آنچه سینمای او را شکل میداد، صرفاً روستاهای ایران، کودکان یا جادههای کوکر نبود؛ بلکه نوع نگاه او به واقعیت بود.

کیارستمی؛ سینما بدون توضیح اضافه
یکی از ویژگیهای مهم سینمای کیارستمی، اعتماد او به تماشاگر است. او معمولاً تلاش نمیکند احساس شخصیتها را با موسیقی یا دیالوگهای توضیحی به تماشاگر تحمیل کند. سکوت، مکث، نگاه، مسیر و اتفاقهای کوچک در فیلمهای او کارکرد روایی پیدا میکنند. به همین دلیل ممکن است سینمای کیارستمی برای بخشی از مخاطبان، آرام و کمحادثه به نظر برسد؛ اما همین حذف بسیاری از عناصر متعارف، فضای بیشتری برای مشارکت تماشاگر ایجاد میکند. در واقع، فیلم کیارستمی اغلب پس از پایان تیتراژ تمام نمیشود؛ بخش مهمی از آن در ذهن تماشاگر ادامه پیدا میکند.

از سینما تا عکس و «۲۴ فریم»
کیارستمی تنها فیلمساز نبود. عکاسی، شعر و طراحی نیز بخش مهمی از فعالیت هنری او را تشکیل میدادند. در آخرین فیلمش، «۲۴ فریم»، که در سال ۲۰۱۷ و پس از مرگ او منتشر شد، رابطه میان عکاسی و سینما به موضوع اصلی تبدیل میشود. کیارستمی ۲۴ تصویر ثابت را انتخاب کرد و با افزودن حرکت دیجیتال، صدا و عناصر متحرک، لحظههای پیش و پس از ثبت عکس را تصور کرد. به این ترتیب، فیلمی که در پایان مسیر حرفهای او قرار گرفت، دوباره به همان پرسشی بازمیگردد که از ابتدا دغدغهاش بود: تصویر چگونه میتواند واقعیت را ثبت کند و در عین حال چیزی تازه از آن بسازد؟

پایان؛ سینمایی که پاسخ را به تماشاگر سپرد
عباس کیارستمی در سینمای ایران مسیری متفاوت ساخت؛ مسیری که از کودک و کانون پرورش فکری آغاز شد، به روستاهای شمال ایران و جادههای کوکر رسید، با «کلوزآپ» مرز واقعیت و داستان را به چالش کشید، با «طعم گیلاس» به پرسش مرگ و زندگی رسید و در سالهای پایانی، جغرافیای سینمایش را به خارج از ایران گسترش داد. او برخلاف بسیاری از فیلمسازان، برای بزرگ نشان دادن موضوعاتش به قصههای بزرگ احتیاج نداشت. یک دفتر مشق، یک درخت، یک جاده، یک خودرو یا چند دقیقه سکوت میتوانست برای ساختن یک فیلم کافی باشد. شاید مهمترین ویژگی سینمای کیارستمی همین باشد؛ او به جای آنکه همه چیز را به تماشاگر بگوید، بخشی از فیلم را برای او باقی میگذاشت و شاید به همین دلیل است که سینمای او، حتی وقتی بسیار ساده به نظر میرسد، بعد از پایان فیلم تازه آغاز میشود.