
به گزارش خبرنگار صبا، نمایشگاه «نقاشیبازی ۲»که این روزها در فرهنگسرای ارسباران به تماشا است، این نمایشگاه به جای آنکه از کودک بخواهد درست نقاشی کند، از او میخواهد جور دیگری نگاه کند؛ رویدادی که در آن خانهها میتوانند راه بروند، ماهیها روی درخت زندگی کنند و «غلط کشیدن» به فرصتی برای کشف جهان ذهنی کودک تبدیل شود. آرزو آزادی و الهام نیاورانی برگزار کنندگان این نمایشگاه،در این گفتوگو از تلاش برای عبور از معیارهای بزرگسالانه، اهمیت قصه و تخیل کودک و ایده تبدیل «نقاشیبازی» به آرشیوی زنده از جهان کودکان میگویند.
«نقاشیبازی ۲» دقیقاً چه تفاوتی با دوره اول دارد و در انتخاب و ارائه آثار این دوره، چه تغییراتی در نگاه شما به هنر کودک ایجاد شده است؟
آزادی:«نقاشیبازی ۲» ادامه همان نگاه است، اما این بار برای من قصه و قصهگویی پررنگتر شده است. من همیشه به نقاشی کودک بهعنوان یک تصویر تنها نگاه نمیکنم؛ پشت هر نقاشی برای من یک قصه وجود دارد. بخشی از این نگاه به کودکی خودم برمیگردد؛ به قصههایی که مادربزرگم برایم میگفت و جهانی که با قصههای او در ذهنم ساخته میشد. بعدها فهمیدم کودک با قصه، جهان را کشف و تجربه میکند. در «نقاشیبازی» سعی کردم بچهها قصههای ذهنشان را با نقاشی مصور کنند. بنابراین در این دوره، بیشتر از اینکه دنبال نقاشیهای «زیبا» باشم، دنبال روایت، تخیل و جهان شخصی هر کودک بودهام. برای من هر اثر فقط یک نقاشی نیست؛ یک روایت مصور از ذهن یک کودک است.
نیاورانی: تفاوت اصلی «نقاشیبازی ۲» با دوره اول، در تغییر نگاه ما به کودک و فرآیند آموزش است. این بار تلاش کردیم کمتر به نتیجه نهایی و زیبایی ظاهری آثار توجه کنیم و بیشتر به جهان ذهنی، انتخابها، تخیل و نگاه شخصی هر کودک اهمیت بدهیم. برای ما مهم بود که هر اثر، بخشی از تجربه و شخصیت خود کودک را نشان دهد؛ نه اینکه صرفاً محصول آموزش یا رسیدن به یک نتیجه از پیش تعیینشده باشد.
در این نمایشگاه تلاش کردهاید نقاشی کودک را از قالب «آموزش تکنیک» فراتر ببرید؛ معیار شما برای تشخیص یک اثر خلاقانه و اصیل کودکانه از نقاشیای که تحت تأثیر آموزش یا دخالت بزرگسال شکل گرفته، چیست؟
نیاورانی: برای من، اثر اصیل کودکانه اثری است که ردّ انتخاب، احساس و شخصیت خود کودک در آن دیده شود؛ حتی اگر از نظر تکنیکی کامل یا مطابق معیارهای بزرگسالان نباشد. آموزش هنر باید به کودک ابزار و امکان تجربه کردن بدهد، نه اینکه جای تخیل و انتخاب او را بگیرد یا همه آثار را شبیه به هم کند.
آزادی: برای من مهمترین معیار، حضور خود کودک در اثر است؛ اینکه واقعاً چیزی از جهان ذهنی او در نقاشی وجود داشته باشد.وقتی کودک قصهای را که در ذهنش دارد نقاشی میکند، معمولاً انتخابها و اتفاقهایی در تصویر شکل میگیرد که قابل پیشبینی نیست. یک خانه ممکن است راه برود، یک ماهی روی درخت زندگی کند یا یک فیل نارنجی با لکههای سبز ظاهر شود. همین اتفاقهای غیرمنتظره برای من ارزشمندند.آموزش تکنیک میتواند به کودک ابزار بدهد، اما نباید قصه و تخیل او را جایگزین کند. من میخواهم ابزار در خدمت قصه کودک باشد، نه قصه در خدمت تکنیک.
در فرایند شکلگیری آثار، چقدر به کودک اجازه دادهاید قواعد ترکیببندی، رنگ، پرسپکتیو و فرم را بشکند؟ آیا اساساً «غلط نقاشی کردن» در نگاه شما میتواند یک ارزش هنری باشد؟
آزادی:حتماً. چیزی که ما بزرگسالان «غلط» مینامیم، گاهی دقیقاً جایی است که تخیل کودک خودش را نشان میدهد. کودک هنوز مجبور نیست آسمان را آبی، درخت را سبز یا آدم را با تناسبات درست بکشد. او میتواند قواعد خودش را بسازد. برای من مهم نیست که کودک پرسپکتیو را درست رعایت کرده یا نه؛ مهم این است که آیا چیزی برای گفتن دارد یا نه. اتفاقاً در «نقاشیبازی» میخواستم این آزادی حفظ شود؛ چون گاهی یک نقاشی ظاهراً غلط، قصهای بسیار درست و زنده در خودش دارد. در نهایت، فکر میکنم بچهها هستند که به من «درست دیدن» را یاد میدهند و من دارم میآموزم که چگونه باید دید.
نیاورانی: ما کودک را مجبور نکردیم جهان را مطابق قواعد و الگوهای بزرگسالان نقاشی کند. اجازه دادیم هر کودک با زبان خودش، آنچه را میبیند یا در ذهنش تصور میکند، بیان کند. به نظرم «غلط کشیدن» زمانی که حاصل تخیل، تجربه و انتخاب کودک باشد، نهتنها ایراد نیست، بلکه میتواند ارزش هنری و معنای شخصی داشته باشد.
یکی از ویژگیهای «نقاشیبازی» تبدیل شدن نمایشگاه به تجربهای برای مخاطب بزرگسال است؛ برای طراحی این فضا چه ملاحظات کیوریتوریالی در نظر گرفتید تا مخاطب فقط تماشاگر آثار کودکان نباشد و وارد جهان ذهنی آنها شود؟
نیاورانی: تلاش کردیم نمایشگاه فقط محل نمایش نقاشیها نباشد، بلکه مخاطب بزرگسال را به دیدن جهان از زاویه نگاه کودک دعوت کند. دوست داشتیم مخاطب به جای قضاوت کردن آثار بر اساس معیارهای معمول، کمی مکث کند و ببیند هر کودک چگونه فکر میکند، چه چیزهایی برایش مهم است و چطور احساسات و تجربههایش را به تصویر میکشد.
آزادی: برای من، قصهگویی بخش مهمی از این تجربه است. کودک قبل از اینکه تکنیک را یاد بگیرد، قصه میسازد و قصه یکی از طبیعیترین راههای او برای فهمیدن دنیاست. من این نگاه را تا حد زیادی از تجربه کودکی خودم گرفتهام؛ از قصههایی که مادربزرگم برایم تعریف میکرد. آن قصهها فقط داستان نبودند؛ پنجرههایی بودند به جهانهایی که میتوانستم در آنها خیال کنم. در «نقاشیبازی» میخواستم بچهها همان کار را با تصویر انجام دهند؛ یعنی قصههای ذهنشان را نقاشی کنند و نقاشیشان را تبدیل به تصویر یک جهان خیالی کنند. بنابراین برای من هر اثر، فقط یک نقاشی نیست؛ روایتی مصور از ذهن یک کودک است.
حضور گسترده خانوادهها و استقبال مخاطبان در افتتاحیه چه چیزی درباره نسبت امروز جامعه با هنر کودک به شما نشان داد؟ آیا فکر میکنید نمایشگاه توانسته نگاه والدین به «موفقیت» و «استعداد هنری» کودک را تغییر دهد؟
آزادی:استقبال خانوادهها برای من نشان داد که هنوز میل زیادی برای دیدن جهان کودک وجود دارد؛ اما فکر میکنم مهمتر از استقبال، تغییر نوع نگاه است. ما گاهی از کودک میخواهیم «خوب نقاشی کند»، در حالی که شاید بهتر باشد از او بپرسیم: «چه قصهای داری برای من تعریف کنی؟» برای من استعداد کودک فقط مهارت دست یا شباهت نقاشی به واقعیت نیست. تخیل، روایت، کشف و جرئت متفاوت دیدن هم استعدادند. اگر «نقاشیبازی» بتواند حتی برای لحظهای والدین را از نتیجه نقاشی به قصه پشت آن برگرداند، به هدف خودش نزدیک شده است.
نیاورانی:استقبال خانوادهها نشان داد که علاقه و توجه به هنر کودک جدی است. با این حال، هنوز لازم است تعریفمان از «استعداد» را تغییر دهیم. کودک فقط زمانی موفق نیست که نقاشی زیبا، دقیق یا تکنیکی بکشد؛ توانایی خیالپردازی، تجربه کردن، پیدا کردن راه شخصی و بیان نگاه خودش هم بخش مهمی از استعداد هنری اوست.
اگر «نقاشیبازی» قرار باشد از یک نمایشگاه دورهای به یک جریان یا آرشیو ماندگار درباره هنر کودک تبدیل شود، قدم بعدی شما چیست و چه تصویری از آینده این پروژه دارید؟
نیاورانی: دوست دارم «نقاشیبازی» در ادامه به یک پروژه و آرشیو ماندگار درباره هنر کودک تبدیل شود؛ آرشیوی که علاوه بر آثار، داستان، تجربه و نگاه خود کودکان را هم ثبت کند. هدفم این است که این پروژه به کودکان یادآوری کند نگاه و تخیلشان ارزشمند است و میتواند دیده، شنیده و جدی گرفته شود.
آزادی: دوست دارم «نقاشیبازی» فقط یک نمایشگاه نباشد؛ تبدیل به یک آرشیو زنده از قصهها و جهان ذهنی کودکان شود. برای من مهم است که فقط خود نقاشیها ثبت نشوند، بلکه قصهای که هر کودک پشت نقاشیاش دارد هم حفظ شود؛ چون گاهی آن قصه، بخش مهمتری از اثر است. شاید در آینده بتوانیم مجموعهای از این نقاشیها و قصهها را در قالب کتاب، آرشیو یا نمایشگاههای مختلف ادامه دهیم. دوست دارم «نقاشیبازی» جایی باشد که بزرگسالان برای چند دقیقه یادشان بیاید هنوز میشود به خانهای که راه میرود، ماهیای که روی درخت زندگی میکند و درختی که آواز میخواند، باور کرد.