
سمیه خاتونی/دبیر خبرگزاری صبا، تئاتر ایران در سالهای اخیر میان دو وضعیت متفاوت حرکت کرده است؛ از یک سو نمایشهای تجاری با اتکا به چهرههای شناختهشده، تبلیغات و شبکههای اجتماعی توانستهاند مخاطبان گستردهای را به سالنها بکشانند و از سوی دیگر، بخشی از هنرمندان باسابقه و جریانهای تئاتر ملی، تجربی و اندیشهمحور همچنان با محدودیت در تولید و اجرا مواجهاند. همین دوگانگی، پرسشهای جدی درباره اقتصاد تئاتر، نقش دولت، معیارهای انتخاب هنرمندان و نسبت میان فروش و ارزش هنری ایجاد کرده است. امیر دژاکام که نزدیک به پنج دهه در عرصه تئاتر فعالیت کرده، در این گفتوگو از تجربه خود در مواجهه با تئاتر امروز گفت؛ از دشواریهای اجرای آثار شاهنامهای و ملی تا وضعیت تئاتر تجاری، ورود سینماگران به تئاتر، سهم سیاستگذاری در شکلگیری جریانهای موجود و چرایی محدود شدن فرصت اجرا برای برخی هنرمندان. او همچنین از اجرای پروژه «خیام» خبر داد. این گفت و گو در دو بخش تنظیم شده است، در ادامه بخش اول گفت و گوی صبا را با امیر دژاکام میخوانید؛
با توجه به افزایش تولیدات نمایشی در کشور، آیا به نظر شما سیاستگذاری فعلی تئاتر پاسخگوی تحولات در این حوزه است؟
از نظر من، بهعنوان کسی که ۵۰ سال فعالیت دائم داشتهام، لازم است یک بار دیگر به مجموعه اتفاقاتی که در تئاتر افتاده نگاه شود. امیدوارم کمیسیون فرهنگی مجلس، وزیر محترم، معاونت هنری، مدیرکل مرکز هنرهای نمایشی و سایر نهادهایی که در تصمیمسازیهای تئاتر نقش دارند، این دیدگاهها را بشنوند و متوجه شوند که تئاتر یک هنر استراتژیک است. امروز بالغ بر ۱۰۰ اجرا در روز در تهران روی صحنه میرود. دانشجویان بسیار زیادی داریم، دانشکدههای متعددی فعالیت میکنند و استادان جدیدی تربیت شدهاند. در مقاطع کارشناسی ارشد کارگردانی، ادبیات و بازیگری و همچنین دکترای پژوهش هنر با گرایش تئاتر، افراد بسیاری وارد این حوزه شدهاند. پس لازم است یک بار دیگر، به صورت کلان، به همه این اتفاقات نگاه کنیم.
همانطور که ما به محصولات استراتژیک خودمان مثل گندم و نفت اهمیت میدهیم، باید در حوزه نظر، اندیشه و فلسفه هم جدی باشیم و متوجه شویم که با یک محصول هنری استراتژیک مواجهیم. محصولات استراتژیک با امنیت یک کشور سروکار دارند و نمیشود با آنها دمدستی و بدون فکر برخورد کرد.
در ماههای اخیر این گزاره در رسانهها مطرح شده که معادلات اقتصادی هنرهای نمایشی در حال تغییر است و حتی برخی کارگردانهای سینما، در کنار فعالیت سینمایی خود به تئاتر روی آوردهاند، چراکه تصور میکنند با حضور چند بازیگر چهره، بازگشت سرمایه در تئاتر سهلالوصولتر است. آیا واقعاً به جایی رسیدهایم که کمدی و برخی گونههای تئاتر از نظر فروش با سینما در رقابت است؟
بله، این مسئله از قدیم هم وجود داشت. تئاتر آزاد گاهی یک سال روی صحنه میماند و در بعضی موارد ۲۰ یا ۳۰ میلیارد تومان فروش دارد. بنابراین باید به طولانیمدت بودن اجرا هم توجه کرد.اما مسئله اصلی این است که تئاتر یک هنر است، در حالی که سینما هم صنعت است و هم هنر. اگر قرار است تئاتر هم صنعت و هم هنر باشد، باید دقت کنیم که اگر وجه هنری تئاتر را از دست بدهیم، چه اتفاقی برای آن میافتد؟

تفاوت تئاتر با بستنیفروشی چیست!
با در نظر گرفتن صرفا فروش تئاتر باید بپذیریم که پیتزافروشی هم فروش دارد، سالن عروسی هم فروش دارد، بستنیفروشی هم فروش دارد. پس تفاوت تئاتر با بستنیفروشی چیست؟ وقتی میگویم تئاتر من اینقدر فروخته، چه تفاوت فلسفی با بلالفروشی، جگرکی یا کبابفروشی دارم؟ حتماً یک تفاوتی وجود دارد که اسمش را گذاشتهاند «هنر». پس چرا به تئاتر نمیگوییم بازار و کاسبی؟ چرا به کارگردان نمیگوییم «آقای کاسب»؟ «کاسب حبیب خداست»؛ اما چرا این لغتها متفاوتاند؟
تئاتر تجاری حق حیات دارد، اما نباید همه تئاتر را از میدان خارج کند!
تئاتر میتواند در طول یک قرن یا نیمقرن، به جلوگیری از ناهنجاریها و کاهش برخی ناهنجاریهای اجتماعی کمک کند. تئاتر تجاری هم یکی از انواع تئاتر است. این نوع تئاتر ویژگیهایی خاص به خود را دارد؛ دکورهای باشکوه، بازیگران بلندآوازه، موسیقی، لباسهای چشمگیر و قصهای ملودراماتیک با یک پیام سطحی مثل اینکه با هم دعوا نکنید، با هم آشتی کنید،مسواک بزنید، به هم حسادت نکنید، راستگو باشید، لباس قشنگ بپوشید و لبخند بزنید است به این شکل همه چیز در سطح مطرح میشود؛ بدیها در سطح، خوبیها در سطح.. در حالی که هیچکدام از اینها مسائل ما را حل نمیکند. اما در سطحی دیگر و گونه های دیگر تئاتر مثلاً در آثار آلبر کامو، حتی وقتی از صلح صحبت میشود، این پرسش هم مطرح میشود که آیا برای صلح حق داری کسی را بکشی یا ترور کنی؟ چنین حقی را چه کسی به تو داده و بر مبنای چه چیزی داده است؟ این پرسش میتواند تا صد، دویست یا سیصد سال برای تو مطرح بماند.
با توجه به گسترش مفهوم سرگرمی در جامعه مدرن و تغییراتی که در شیوه مواجهه مردم با هنر و تئاتر ایجاد شده است، به نظر شما سرگرمی چه جایگاهی در ساختار فرهنگی امروز پیدا کرده است؟
دولت مدرن مردم را سرکوب نمیکند، مردم را سرگرم میکند. به همین دلیل سرگرمیها بسیار زیاد شدهاند و ما ژنرالهای سرگرمی داریم؛ ژنرالهایی که هرچقدر هم پز روشنفکری از خودشان دربیاورند، در نهایت در همین حوزه فعالیت میکنند.
شما در کارنامه خود تجربه های ارزشمندی در زمینه اجرای آثار مرتبط با شاهنامه داشتهاید از جمله «سیاوش»، «سهراب» و «کیخسرو» را روی صحنه بردهاید. با توجه به اینکه امروز تولید آثار شاهنامهای مورد توجه قرار گرفته است، تجربه شما از نگاه سیاستگذاران تئاتر به این نوع آثار چیست؟
سالی که «سیاوش» را کار کردم، توسط کسانی بازخواست شدم که امروز خودشان تولیدکننده «سیاوش» هستند. من «سهراب» و «کیخسرو» را هم کار کردم و نخستین کسی بودم که بعد از بزرگانی که پیش از انقلاب روی شاهنامه کار کرده بودند، در این کشور به شکل جدی سراغ شاهنامه رفتم.من یک سال و نیم به خاطر «سیاوش» اجازه نداشتم مدیر تئاتر را ببینم. در حالی که امروز برای «سیاوش»حدودا ۲۰۰ میلیارد تومان بودجه در نظر گرفته میشود، در حالی که ما برای آن کار با دو، سه یا چهار میلیون تومان و با ضرب و زور و بدبختی کار کردیم.
با توجه به رشد تئاتر تجاری و افزایش تولیدات نمایشی به نظر شما سیاستگذاران چگونه باید میان حق حیات تئاتر تجاری و ضرورت حفظ فضای متنوع برای سایر جریانهای تئاتری تعادل ایجاد کنند؟
تئاتر تجاری حق حیات دارد؛ اما نباید همه را از خانه بیرون بیندازد. روزی صد تئاتر در حال اجراست. جوانهای علاقهمند و دانشجویی داریم که پدرشان ۱۰۰ میلیون تومان به آنها میدهد تا یک نمایش کار کنند و هیچ چیز نمیفروشند. مسئولان باید تکلیف خودشان را روشن کنند. کسانی که مردم همیشه برای دیدن تئاترهایش صف میکشیدند کجا هستند؟ محمد رحمانیان کجاست؟ کوروش نریمانی کجاست؟ حسین کیانی کجاست؟ محمدمساوات، مرتضی اسماعیل کاشی و چندین نام که همه فراموش شده اند، امروز کجا هستند؟ اینها آدمهایی هستند که پول این مملکت برایشان خرج شد تا کارگردان شدند. به صورت غیرمستقیم سالن، امکانات و وسایل در اختیارشان قرار گرفته. ما نمیخواهیم بگوییم تئاتر تجاری حق نفس کشیدن ندارد. اما پز روشنفکری هم نباید بدهند؛ اینها تاجرند، کاسباند و کاسب حبیب خداست. ما هم به اندازه یک کاسب به همه آنها احترام میگذاریم. حق حیات دارند، باید کار کنند و باید زندگی کنند؛ اما نباید جای بقیه را پر کنند.
تخصیص بودجه تئاتر، سهم جریانهای مختلف از جمله تئاتر تجربی و ملی را چگونه ارزیابی میکنید؟
مدیر و سیاستگذار بودجهاش را در اختیار تئاتر تجربی قرار نمیدهد، در اختیار تئاتر ترجمه قرار نمیدهد، در اختیار تئاتر سنتی قرار نمیدهد و در اختیار تئاتر ملی هم قرار نمیدهد.تئاتر ملی اولین شاخصه اش این است که ۹۰ میلیون آدم بتوانند بلیت آن را بخرند و ببینند. اما آیا تئاتر شما را همه ملت ایران میتوانند ببینند؟ پس تئاتر شما تجاری است و شما هم کاسب هستید. کاسب هم حبیب خداست.ما دستمان را روی سینهمان میگذاریم و برای شما همانطور احترام قائلیم که برای سوپری محله، پیتزافروشی یا صاحب فروشگاه پوشاک احترام قائلیم؛ چون انسان در ذات خودش صاحب کرامت است و من نمیتوانم به انسانی بیاحترامی کنم. در این شرایط اما اگر شما از من بخواهید یک تئاتر تجربی، به مفهوم دقیق کلمه و به معنای تئاتر لابراتواری، معرفی کنم؛ نداریم. ببینید، تفکر توتالیتر از فرمالیسم خوشش میآید. فرمالیسم در سطح حرکت میکند و هیچوقت درباره مفهوم عدالت نمیآید یک کار قرص و محکم بسازد.

در سالهای اخیر شاهد تولید چند اثر با موضوعات شاهنامهای و اسطورههای ایرانی بودهایم. با توجه به اینکه شما سالها پیش از این جریان روی چنین موضوعاتی کار کردهاید، این تغییر رویکرد و توجه تازه به شاهنامه و اسطورههای ایرانی را چگونه میبینید؟
اسم بعضی از کارگردانهایی را که دارند روی شاهنامه کار میکنند میشنوم؛ آقای علی سرابی که هنرمند محترمی است و کارگردان و بازیگر خیلی خوبی است. حسین پارسایی را حدود ۴۰ سال است میشناسم. حسین کارگردان قویای است؛ هم کار تجاری را بلد است، هم کار فرمالیستی را میشناسد و میتواند نوع حرکتی داشته باشد که جذاب و دیدنی باشد. اما در مورد سایر دوستان خصصوصا کارگردانان سینمایی که وارد تئاتر شده اند سؤال من این است که آیا شما مقررات کارگردانی «کار اول» در سینما را میدانید چیست؟ حداقل سه فیلم کوتاه ساخته باشند! حالا مقررات کارگردانی کار اول در تئاتر چیست؟ در این اندازهها هیچ چیز نیست؛ به جز پول، لابی و پارتی.
بنابراین یکی از بحثهایی مهم این روزها، حضور پررنگتر کارگردانهای سینما در تولیدات نمایشی است. چرا به جای این دوستان کارگردانهای قدیمی تئاتر دعوت نشدند؟ ما کارگردان تئاتر کم نداریم. آقای رفیعی هستند، خانم محمدی هستند، کوروش نریمانی، نادر برهانیمرند، محمد رحمانیان و خیلیهای دیگر. چرا این کارگردانها برای ساختن این آثار دعوت نشدند؟ چرا کارگردان سینما که البته صاحب عزت است، وارد این عرصه میشود، اما کارگردان تئاتری که ۴۰ یا ۵۰ سال کار کرده، نمیتواند همان مسیر را طی کند؟ از همه جالبتر اینکه اگر کارگردان سینما باشی و بخواهی تئاتر کار کنی، کاملا آزادی،اما کارگردان تئاتری که ۴۰ یا ۵۰ سال کار کرده، حتی اگر ۴۰۰ دقیقه فیلم هم ساخته باشد، نمیتواند مجوز کار اولش را بگیرد. من شاگردانی دارم که مجوز کار اول سینمایشان را گرفتهاند، اما خودم نگرفتهام. من ۴۰۰ دقیقه فیلم دارم، امتیازات لازم را دارم، تحصیلاتم هم کارگردانی است، اما موفق نشدم.
به نظرم یک «کارگردانسالاری» در هنر ایران و بهخصوص در سینما شکل گرفته است. اینها هر کاری که بخواهند میتوانند انجام دهند. البته این را به شوخی میگویم که عمق ماجرا را نشان بدهم؛ اگر مطب زنان و زایمان هم بزنند، کسی با آنها کاری ندارد! وزیر بهداشت هم از آنها مجوزی نمیخواهد. این را برای خنده دوستان میگویم که بدانید چتر پروازتان چقدر وسیع شده است.
درباره موج تازه تولید آثار اسطورهای و شاهنامه ای، برخی آن را واکنشی به شرایط اجتماعی و سیاسی اخیر میدانند و برخی نیز آن را نتیجه سیاستگذاری و حمایتهای مشخص میدانند، به نظر شما این موج حمایتی و فرمایشی است یا جوششی؟
در پاسخ پرسش شما من یک سؤال دارم: اگر فرمایشی نیست پس چرا ۲۰۰ میلیارد تومان برای یک تئاتر میدهند و مثلاً ۱۰۰ میلیارد تومان برای تئاتر دیگر؟ پس به فرمایش است. اینکه یک گروه این حمایت را دریافت کرده، بهخودیخود اشکالی ندارد. مسئله این است که چرا همه گروهها از چنین حمایتی برخوردار نشدهاند؟ وقتی در فضای عمومی اعلام میشود که بودجه تئاتر ۲۰۰ میلیارد تومان است، هیچ اشکالی در این رقم وجود ندارد؛ اتفاقاً چه خوب که چنین بودجهای برای تئاتر اختصاص پیدا کرده است. اما پرسش اینجاست که چرا این حمایت باید فقط شامل یک عده یا گروههای خاص شود و همه گروهها از آن بهرهمند نباشند؟ اگر قرار است بودجهای برای تئاتر اختصاص پیدا کند، بهتر است سازوکار توزیع آن بهگونهای باشد که امکان استفاده از این حمایت برای همه گروهها فراهم شود. حداقل اگر قرار بود چنین حمایتی انجام شود، خوب بود به گذشته این مسیر هم نیم نگاهی داشته باشند. من سالهاست در این زمینه کار کردهام. اولین کسی که روی «هزار و یک شب» کار کرد، من بودم؛ البته «شب هزار و یکم» آقای بیضایی کجا و «سیامشق» من کجا… بعد از «شهرزاد»، اولین کسی که روی «رستم و سهراب» کار کرد، من بودم. «ترانه دختر شاه پریان» را کار کردم، «محرمنامه» خسروی راجع به کیخسرو را کار کردم. کتاب «کیخسرو» را نوشتم. در زمینه تئاتر ملی نمایشنامه «سرطان» را نوشتم، نخستین نمایشی که درباره نفت است. همچنین «ضیافت شیطان»، «الهینامه عطار»، «عروسی چاه» که درباره مراسم آیینی است، «درزده» و «زیباترین گلهای قالی» که درباره بچههای قالیباف کرمان است، و «مجلس سیاوش» و آثار دیگر. ما سالیان سال گرسنگی کشیدیم، فحش خوردیم، بازخواست شدیم و درباره شاهنامه سؤال و جواب پس دادیم. حالا که شاهنامه شد عزیز، ما کجا هستیم؟ یک سال میگفتند این ملیگرایی و آن ملیگرایی حرام است. حالا که دیدگاهشان تغییر کرده است،چرا از کسانی که سالها برای این موضوع کار کردند، دلجویی نمیکنند؟

چرا در تولیدات نمایشی تراژدیهای شاهنامه بیشتر به سمت ملودرام شدن رفتهاند با این تغییر چه چیزی در خوانش این آثار از دست رفته است؟
من «فریدون» را هم کار کردم. داستان ایرج و اتفاقاتی که بعد از آن شکل میگیرد، قابلیت یک تراژدی را دارد. «سیاوش»، «فریدون» و «ضحاک» هر سه تراژدی هستند، اما نمیدانم چرا این آثار را به شکل تراژدی نمیسازند. قطعاً ملودراماتیک میشوند، چون تئاتر تجاری نمیتواند تراژدی باشد؛ همانطور که سینمای بدنه و تلویزیون هم معمولاً چنین مسیری دارند. سیاوش یکی از بزرگترین قهرمانان ملی ماست. به او تهمت میزنند و از آتش عبور میکند. وقتی پدرش میگوید اسیرها را بکش و حمله کن، میگوید من اسیر نمیکشم. در «سیاوش» بحث مهمی مطرح است: آیا حرف خداوند سندیت دارد یا حرف حاکم؟ در شاهنامه فردوسی همین مسئله وجود دارد؛ مانند «آنتیگونه» که در آن هم تعارض میان فرمان خداوند و فرمان حاکم شکل میگیرد.سیاوش حتی بعد از رفتن به توران خیانت نمیکند. با فرنگیس ازدواج میکند، فرود و سپس کیخسرو متولد میشوند و این نسل، نتیجه ایستادگی سیاوش است. کیخسرو نیز وقتی به قدرت میرسد، از سرنوشت جمشید عبرت میگیرد و میگوید نمیخواهم پادشاهی کنم و به آن سرنوشت دچار شوم. این لایههای فکری و سیاسی، بخش مهم تراژدیهای شاهنامه هستند و به نظرم نمایشهایی که امروز اجرا میشوند، کمتر میتوانند این جامعیت را منتقل کنند.
یکی از انتقادهایی که درباره اجراهای اخیر شاهنامهای مطرح میشود، غلبه تصویر و موقعیت نمایشی بر روایت و قصه است. شما این مسئله را در این آثار چگونه میبینید؟
در بعضی پروژههایی که دیدم، واقعاً آنطور که باید متوجه داستان نمیشدم. موقعیتهایی را از شاهنامه انتخاب کرده بودند که خاصیت نمایشی داشت، اما کمتر به قصهگویی توجه شده بود. متأسفانه بیشتر سراغ بخشهایی میروند که میتوانند از شاهنامه گلچین کنند و از نظر تصویری و نمایشی ارائه دهند.
مثلاً درباره «آرش» باید دقت کنیم که داستان آرش به این شکل در شاهنامه وجود ندارد و در شاهنامه فقط از او نام برده شده است. اصل داستان به صورت کلی در اوستا مطرح شده و بعد در منابعی مانند «آثارالباقیه» ابوریحان بیرونی و روایتهای پهلوی جزئیات بیشتری پیدا کرده است؛ از جمله تیر انداختن از دماوند، درگیری منوچهر و افراسیاب، پرواز نیمروزه تیر و جان دادن آرش. بنابراین وقتی سراغ اسطوره میرویم، باید نسبت خودمان را با منابع و روایت تاریخی آن روشن کنیم.
با توجه به هزینه بالای تولید آثار بزرگ و چندرسانهای و از سوی دیگر تأکید شما بر عمومی بودن تئاتر، مدل حمایت دولتی از این آثار را چگونه باید تعریف کرد؟
این هنرمندان حق کار کردن و حق احترام دارند. اگر واقعاً از جیب خودشان هزینه کرده باشند، دست و بازویشان را میبوسم و اگر بتوانم بلیتشان را میخرم. خودم هم بسیاری از کارهای بزرگ و تجاری را دیدهام، چون وقتی درباره تئاتر حرف میزنم باید آن را ببینم.
اما اگر قرار است از تئاتر حمایت شود، به نظر من مرکز باید یارانه بدهد، اما یارانه تئاتر باید به بلیت تعلق بگیرد، نه به گروه. اگر یارانه به گروه داده شود، گروه عادت میکند حتی اگر سالن خالی باشد، پولش را بگیرد.
مدل درست این است که مثلاً من ۱۰۰ بلیت فروختهام؛ مرکز یا شهرداری به ازای هر بلیت مبلغ مشخصی یارانه بدهد. اگر یک نمایش ۲ هزار تماشاگر داشت، برای ۲ هزار بلیت یارانه دریافت کند و اگر هزار نفر آمدند، برای هزار بلیت. اینگونه بودجه بر اساس میزان استقبال مردم توزیع میشود، نه بر اساس اینکه چه کسی مورد تأیید یا حمایت قرار گرفته است.
یارانه به صندلی داده شود، نه به گروهها
اگر بودجه عمومی و پول نفت است، باید امکان استفاده از آن برای همه هنرمندان وجود داشته باشد. هرکس بیشتر تلاش کرد و تماشاگر بیشتری جذب کرد، بیشتر دریافت میکند. یارانه نباید به صندلی خالی تعلق بگیرد.
به نظرم راهحل تئاتر در سراسر کشور همین است: یارانه به صندلی داده شود، نه به گروهها. آن وقت تئاتر میتواند مردمی و ملی شود. اینکه بگوییم «تئاتر باید خودش بفروشد» در هیچ جای دنیا به این شکل جواب نمیدهد.
پایان بخش اول.