سمیرا جعفری/صبا، در روزهایی که «سینمای زیرزمینی» دیگر یک اتفاق حاشیه‌ای و محدود به چند فیلمساز مستقل نیست و آرام‌آرام به یکی از نشانه‌های بحران در ساختار رسمی تولید و نظارت سینما تبدیل شده، پرسش اصلی این است؛ چرا فیلمساز ترجیح می‌دهد زیرزمین را به سالن‌های رسمی سینما ترجیح دهد؟ پرسشی که پاسخ آن را نمی‌توان صرفاً در «قانون‌گریزی» یا «اصرار بر ساختارشکنی» جست‌وجو کرد؛ گاهی وقتی مسیر رسمی طولانی، مبهم و غیرقابل پیش‌بینی می‌شود، زیرزمین به تنها مسیر باقی‌مانده برای فیلمسازی تبدیل می‌شود. این در حالی است که کمیسیون فرهنگی مجلس در بسیاری از حوزه‌ها بی‌پروا درباره مسائل مختلف اظهارنظر می‌کند، اما درست وقتی پای فرهنگ و سینما به میان می‌آید، ملاحظات و خطوط قرمز را به اولویت نخست تبدیل می‌کند؛ رویکردی که شاید بیش از آنکه مسئله سینمای زیرزمینی را حل کند، به عمیق‌تر شدن شکاف میان سیاست‌گذار و سینماگر دامن بزند.  سؤال این گزارش نه دفاع از سینمای زیرزمینی است و نه محکوم کردن آن؛ مسئله این است که چه چیزی سینماگر را از روی زمین رسمی به زیرزمین می‌راند؟ و این که سینمای زیرزمینی؛ محصول انتخاب است یا اجبار؟  سامان سالور (کارگردان و تهیه‌کننده سینما)  درباره سینمای زیرزمینی، نسبت آن با سینمای مستقل با صبا گفت‌وگویی داشت که در ادامه میخوانید.

سینمای زیرزمینی حاصل فشارهای بی‌جا در ممیزی است و به نظرم پروانه ساخت خاصیتش را از دست داده است. این بخشی از دیدگاه سامان سالور، تهیه‌کننده، فیلمساز و از فعالان سینمای مستقل و انجمن تهیه‌کنندگان، درباره پدیده‌ای است که طی سال‌های اخیر بیش از گذشته در سینمای ایران مورد توجه قرار گرفته است. سالور معتقد است تعریف «سینمای مستقل» نیز در سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده و نمی‌توان فیلمی را که با استفاده از بودجه‌های سازمانی و دولتی تولید شده است، صرفاً به دلیل نوع روایت یا ساختار، مستقل دانست.

سامان سالور درباره شکل‌گیری سینمای زیرزمینی و نسبت آن با سینمای مستقل اظهار کرد: وقتی به فیلمساز فشار وارد می‌شود، او به جای اینکه انرژی خود را صرف ساخت فیلم کند، ناچار است بخش زیادی از وقت و توان خود را صرف رفت‌وآمد و پیگیری امور در وزارت فرهنگ کند.

این تهیه‌کننده و فیلمساز افزود: حتی گاهی فیلم‌هایی را می‌بینیم که پروانه نمایش گرفته‌اند، اما پس از دریافت مجوز نیز از سوی بخش‌های مختلف با مشکل مواجه می‌شوند. تا زمانی که مقوله فرهنگ نتواند استقلال خود را داشته باشد و به شکل مستقل تصمیم‌گیری کند، این مشکلات ادامه خواهد داشت.

سالور تأکید کرد: حتی همان فیلمی که مجوز وزارت فرهنگ را دارد نیز در معرض خطر است و ممکن است توسط افرادی که همیشه خود را دلسوز و در خط مقدم دفاع از فرهنگ و هنر می‌دانند، با چالش مواجه شود. برایند این وضعیت، بخشی از چیزی است که امروز از آن با عنوان فیلمسازی زیرزمینی یاد می‌کنیم.

سالور در ادامه درباره مفهوم سینمای مستقل گفت: من تا امروز هر فیلمی که کار کرده‌ام، به معنای واقعی مستقل بوده است. اما متأسفانه این اصطلاح نیز در سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده است. گاهی فرد یا گروهی از امکانات یک ارگان یا سازمان استفاده می‌کند که از سرمایه شخصی آنها نیست، اما در نهایت عنوان سینمای مستقل را برای اثر خود به کار می‌برد.

وی افزود: جدای از استقلال مالی، فیلم در وهله نخست باید استقلال فکری داشته باشد. وقتی برای تولید فیلم بودجه‌های کلان، ۱۰۰، ۱۲۰ یا ۱۵۰ میلیارد تومانی از منابع مختلف دریافت می‌شود و در عین حال اثر مستقل نامیده می‌شود، نمی‌توان چنین تعریفی را پذیرفت.

سالور با اشاره به تجربه خود در تهیه‌کنندگی اظهار کرد: من تهیه‌کننده مستقلی بوده‌ام و اگر مشخص شود که حتی هزار تومان وام یا کمک از سیستم دولتی گرفته‌ام، حاضرم تمام فیلم‌هایم را به صورت رایگان واگذار کنم.

سالور در ادامه به موضوع پروانه ساخت پرداخت و گفت: برایند این شرایط امروز به بحث پروانه ساخت می‌رسد. ما ۴۷ سال است که پروانه ساخت داریم، اما امروز این پروانه به معنای واقعی خاصیت خود را از دست داده است. یک جوان بااستعداد می‌تواند با یک تلفن همراه فیلم بسازد و دیگر برای این کار نیازی به پروانه ساخت ندارد. به اعتقاد من، پروانه ساخت به مانعی بزرگ بر سر راه فیلمسازان تبدیل شده است.

سالور با اشاره به گزارشی که در شورای عالی تهیه‌کنندگان مطرح شده است، اظهار کرد: امسال گزارشی در شورای عالی تهیه‌کنندگان مطرح شد که بر اساس آن، نزدیک به ۳۷ یا ۳۸ فیلم بدون مجوز که به تعبیر برخی دوستان فیلم‌های زیرزمینی هستند، برای جشنواره کن ارائه شده‌اند.

سالور با انتقاد از یکی دانستن فیلم دارای مجوز با فیلم دولتی گفت: اگر در پاریس هم بخواهید در سطح شهر فیلمبرداری کنید، باید از پلیس مجوز بگیرید. بنابراین اینکه من برای فیلمبرداری در سطح شهر از وزارت فرهنگ مجوز می‌گیرم، به این معنا نیست که فیلم من دولتی است.

وی افزود: برخی افراد در خارج از فضای رسمی نیز به فیلم‌هایی که مجوز دارند، انگ دولتی می‌زنند و تصور می‌کنند هر فیلمی که پروانه ساخت دارد، دولتی است. در حالی که باید پرسید آیا فیلمساز از نظر فکری وابسته به یک نهاد خاص است؟ آیا یک ارگان مشخص را تبلیغ کرده یا از آن حمایت کرده است؟ صرف دریافت مجوز نمی‌تواند چنین نتیجه‌ای داشته باشد.

سالور ادامه داد: اینکه داشتن یا نداشتن پروانه ساخت به یک اولویت برای برخی جشنواره‌ها تبدیل شده، بحث دیگری است. متأسفانه در بعضی موارد، فیلم‌هایی که پروانه ساخت ندارند با نگاه متفاوتی مواجه می‌شوند.

این تهیه‌کننده با اشاره به تغییر رویکردهای مدیریتی در دوره‌های مختلف اظهار کرد: با تغییر مدیران، ریل‌گذاری کل سینما نیز تغییر می‌کند. مدیری می‌آید و یک مسیر را ایجاد می‌کند، مدیر بعدی آن مسیر را تغییر می‌دهد و مسیر دیگری را جایگزین می‌کند. این روند با ماهیت فرهنگ و هنر سازگار نیست. فرهنگ و هنر نمی‌تواند به شکل کامل تابع سلیقه مدیران باشد.

او ادامه داد: با این توضیحات این پرسش مطرح می‌شود که مسئولیت نهایی تصمیم‌گیری در حوزه فرهنگ بر عهده کدام نهاد است؟ آیا همه ارگان‌ها به صورت موازی تصمیم می‌گیرند؟ این موازی‌کاری خود به یکی از مشکلات اساسی سینما تبدیل شده است.

سالور درباره مصوبه‌ها و قوانین جدید در زمینه تولید فیلم بدون مجوز اظهار کرد: «مانع پروانه ساخت هنوز برداشته نشده و در عین حال، دوستان در مجلس نیز محدودیت‌های دیگری را به این روند اضافه کرده‌اند.»

وی با صراحت درباره پیامد برخوردهای قهری گفت: قطعاً چنین برخوردهایی سینمای زیرزمینی را افزایش می‌دهد. ما سال ها برخورد قهری را تجربه کرده‌ایم و نتیجه آن را نیز دیده‌ایم. اگر قرار بود برخورد قهری نتیجه بدهد، تا امروز باید نتیجه آن مشخص می‌شد.

این تهیه‌کننده درباره سیاست‌های ممیزی نیز گفت: ممیزی تاکنون مشکلات را حل نکرده و در بسیاری موارد تنها به عنوان یک ابزار مورد استفاده قرار گرفته است. دولت باید در جایی تصمیم بگیرد که پروانه ساخت را کنار بگذارد و به فیلمسازان اعتماد کند.

سالور در ادامه با تشبیه سینما به آینه گفت: وظیفه ما مانند یک آینه است. من به عنوان تهیه‌کننده سینما تا امروز شش فیلم تهیه و ۱۱ فیلم تولید کرده‌ام و در جشنواره‌های مختلف حضور داشته‌ام. با اطمینان می‌گویم اگر این رهایی ایجاد شود، فیلم خوب ساخته خواهد شد. ما علاقه‌ای به سیاه‌نمایی نداریم, واقعیت را نشان می‌دهیم و همین واقعیت می‌تواند به اصلاح امور کمک کند.

سالور با لحنی انتقادی ادامه داد: اگراصلاح‌پذیر نیستید، سینما را تعطیل کنید. بستن در سینما کار دشواری نیست. اما نمی‌توان هم سینما، تئاتر و موسیقی را داشت و هم با چنین محدودیت‌هایی با آنها برخورد کرد. سالور در بخش دیگری از این گفت‌وگو اظهار کرد: قطعاً فیلم‌های مستقل و حتی زیر زمینی می‌تواند با سینمای رسمی رقابت کند. هنر صرفاً تابع پول و سرمایه نیست؛ هنر به استعداد وابسته است.

سالور تأکید کرد که مستقل بودن به‌تنهایی کیفیت یک فیلم را تضمین نمی‌کند و گفت: در این زمینه سوءاستفاده هم وجود دارد. گاهی عده‌ای از همین عنوان استفاده می‌کنند و موج‌سواری به راه می‌اندازند. نمی‌توان گفت هر فیلم بدون مجوزی و یا مستقلی الزاماً فیلم خوبی است. فیلم‌هایی نیز وجود دارند که حتی الفبای سینما را نمی‌دانند.