سمیرا جعفری/صبا– هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران امسال در شرایطی برگزار شد که نه از شلوغی همیشگی مصلی خبری بود و نه از هیجان قدم زدن میان غرفه‌های ناشران؛ اما همین تجربه متفاوت نشان داد «بهار کتاب» هنوز از نفس نیفتاده و جریان فرهنگ، حتی در روزهای دشوار، راه خودش را پیدا می‌کند. روزنامه صبا در این گزارش، روایت نویسندگان، ناشران و اهالی فرهنگ را از نمایشگاهی ثبت کرده که به گفته منصور ضابطیان، قرار است نگذارد «چراغ فرهنگ خاموش شود»؛ هرچند مسعود فروتن همچنان دلتنگ «بهشت ده ‌روزه» نمایشگاه کتاب است و محمد عزیزی از بحران اقتصادی و نفس‌تنگی بازار نشر می‌گوید. روایت‌هایی که در کنار هم، تصویری از امید، نگرانی و تلاش برای زنده ماندن فرهنگ مکتوب ایران می‌سازند.

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران امسال نه با صف‌های طولانی مصلی، نه با ازدحام دانشجوها میان راهروهای ناشران و نه با شلوغی همیشگی اردیبهشت، بلکه پشت صفحه‌های موبایل و لپ‌تاپ برگزار شد؛ تصمیمی که به‌دنبال شرایط جنگی، نگرانی‌های امنیتی و وضعیت خاص کشور اتخاذ شد و نمایشگاه را به فضای مجازی برد. اما آنچه در ظاهر یک «جابجایی پلتفرم» به‌نظر می‌رسد، در واقع نشانه تغییری عمیق‌تر در وضعیت فرهنگ و بازار نشر ایران است؛ بازاری که حالا همزمان زیر فشار گرانی کاغذ، افت قدرت خرید، اختلال اینترنت و فرسودگی اقتصادی نفس می‌کشد.

نمایشگاه مجازی کتاب تهران البته تجربه تازه‌ای نیست. نخستین‌بار در دوران کرونا بود که وزارت فرهنگ برای جلوگیری از تعطیلی کامل رویدادهای فرهنگی، نسخه آنلاین نمایشگاه را راه‌اندازی کرد. تجربه‌ای که در همان سال‌های نخست، موافقان و مخالفان جدی داشت. موافقان از «عدالت فرهنگی» و دسترسی مردم شهرهای دوردست به کتاب حرف می‌زدند و مخالفان معتقد بودند نمایشگاه کتاب فقط محل خرید نیست؛ یک تجربه اجتماعی و فرهنگی است که در فضای مجازی بازتولید نمی‌شود.

با این حال، آمار رسمی سال‌های اخیر نشان می‌دهد فروش مجازی آرام‌آرام سهم بیشتری از اقتصاد نمایشگاه را به خود اختصاص داده است. بر اساس آمار منتشرشده از سی‌وششمین نمایشگاه کتاب تهران، مجموع فروش نمایشگاه در دو بخش حضوری و مجازی به بیش از ۷۷۶ میلیارد تومان رسید که بخش مجازی، سهمی حدود ۴۵۸ میلیارد تومانی داشت؛ رقمی که برای نخستین‌بار از فروش حضوری پیشی گرفت.

همچنین گزارش‌ها نشان می‌دهد فروش مجازی نمایشگاه در مقایسه با سال قبل، رشدی نزدیک به ۹۳ درصد داشته و عملاً به موتور اصلی اقتصاد نمایشگاه تبدیل شده است. اما آیا این رشد آماری، به معنای رضایت ناشران و مخاطبان است؟

نمایشگاه در اعداد و واقعیت

براساس آمار اولیه، بیش از ۵۰۰ ناشر در پلتفرم مجازی حضور داشتند و حدود ۱۲۰ هزار نفر بازدید آنلاین انجام دادند. فروش برخی ناشران کوچک کاهش یافت، اما ناشران بزرگ توانستند بخش قابل توجهی از کتاب‌های خود را به فروش برسانند. مسئولان نمایشگاه می‌گویند: «با وجود محدودیت‌ها، هدف ما ایجاد تجربه‌ای نزدیک به حضور واقعی بود، اما هنوز فاصله زیادی وجود دارد.

تجربه جهانی؛ ایران در مسیر دیجیتال

برگزاری نمایشگاه کتاب به شکل مجازی در جهان، پیش از این تجربه شده است. نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ بخش‌های زیادی از فعالیت‌های خود را به فضای برخط منتقل کرد، با غرفه‌های دیجیتال، نشست‌های برخط و امکان خرید کتاب از هر نقطه جهان. نمایشگاه کتاب لندن نیز در قالب «نمایشگاه دیجیتال لندن» تجربه‌ای مشابه ارائه داد و ناشران را قادر ساخت بدون حضور فیزیکی با مخاطبان بین‌المللی تعامل کنند. در آمریکا، نمایشگاه کتاب آمریکا و در چین، نمایشگاه بین‌المللی نشر دیجیتال چین نیز نمونه‌های موفق نمایشگاه‌های دیجیتال بودند که به ناشران فرصت دسترسی گسترده و تحلیل رفتار مخاطبان را دادند.

با این حال، تجربه ایران نشان می‌دهد که علیرغم امکانات فراهم‌شده، همچنان تعامل حضوری و هیجان بازدید فیزیکی قابل جایگزینی نیست. مشابه تجربه جهانی، دسترسی گسترده‌تر و کاهش هزینه‌ها از مزایای برگزاری برخط است، اما مشکلات دیده شدن ناشران کوچک و محدودیت زیرساخت‌ها همچنان چالش اصلی است. تجربه امسال می‌تواند نقطه شروعی برای ترکیب هوشمندانه نمایشگاه حضوری و دیجیتال در سال‌های آینده باشد.